WK in Qatar gaat 4000 levens kosten

reportage | Het WK voetbal wordt over acht jaar gespeeld in Qatar. Als daar in het huidige tempo slachtoffers blijven vallen, zal de bouw van de stadions tegen die tijd 4000 levens hebben geëist, van veelal Aziatische arbeiders. Trouw ging kijken op de bouwplaats.

In het begin was er niets dan zand en leegte in Lusail. En kijk nu eens: vrachtwagens en betonmolens rijden af en aan naar tientallen bouwplaatsen, kranen draaien, vele duizenden buitenlandse bouwvakkers zijn aan het werk. Hier, vijftien kilometer ten noorden van de Qatarese hoofdstad Doha, verrijst een nieuwe satellietstad, gebouwd door contractarbeiders uit voornamelijk Zuid-Aziatische landen. Het is een van de honderden bouwprojecten in het steenrijke olie-emiraat aan de Perzische Golf, bestemd voor het wereldkampioenschap voetbal 2022. Daarna moet deze stad dienen als woonoord voor welgestelden.

Werken in de bouw in Qatar is gevaarlijk: de afgelopen twee jaar kwamen bijna duizend gastarbeiders om. Belangrijkste doodsoorzaak: hartfalen.

Zandstorm

Het is vlak na het middaguur in Lusail, de thermometer loopt op naar 30 graden. 's Zomers stijgt het kwik hier naar 50 graden. Vandaag waait er ook een onaangename verrassing: een zandstorm die de bouwvakkers geselt. Geen pardon, het werk moet doorgaan, de metselaars en betonvlechters blijven op de steigers en in de bouwputten.

Het is een immens terrein waar het Lusail Iconic Stadium, alsmede hotels en appartementen zullen verrijzen voor het WK over acht jaar. Op een parkeerplaats van aangestampte aarde staan werkers van wie de dienst van twaalf uur arbeid erop zit. Ze wachten op busvervoer naar hun kamers. Ze hebben zich verzameld per nationaliteit: hier de Nepalezen, daar een groepje Oezbeken, verderop Indiërs, Bengalen, Pakistanen en anderen. De meesten zijn dik ingepakt; de benauwdheid van alles bedekkende kleding prefereren ze boven de brandende zon. De bouwvakkers vertellen over hun lonen, hun arbeidsomstandigheden, en de Qatarese bazen.

Beter dan Nepal

De Nepalees Deepak (27) kwam op zijn achttiende naar Qatar om te werken in de bouw, nog voordat er sprake was van het WK 2022. Hij heeft zich opgewerkt tot voorman en verdient nu duizend rial per maand, omgerekend 220 euro. Zijn bedrijf betaalt de huur van zijn kamer, die hij moet delen met anderen.

"Het werk is zwaar, de dagen lang, maar het is beter dan in Nepal, want daar verdien je helemaal niets." Deepak houdt door zuinig te leven 140 euro per maand over, die hij naar huis stuurt. Dat geld is niet alleen bestemd voor zijn gezin, hij moet er ook zijn 'schuld' mee afbetalen aan het Nepalese agentschap dat de baan voor hem regelde.

Rondvraag leert dat de meeste arbeiders aan de ronselaars in eigen land een vast bedrag moeten betalen of een percentage van hun schamele inkomen, oplopend tot 25 procent.

In Qatar zelf zijn de buitenlandse bouwvakkers als moderne lijfeigenen vastgeklonken aan hun bedrijf via het zogenoemde kafala-systeem, dat overal in de Golf gangbaar is. De werkgever regelt hierbij (tegen betaling) vrijwel alles: het visum, de reis, het onderdak en het eten en oefent zo maximale controle uit. Op weglopen staat een geldstraf.

Bharat Bhandari, een Nepalees die het geluk heeft voor de Qatarese overheid te werken, legt uit hoe het zit. "Op het loon van de werkers wordt elke maand een bedrag ingehouden. Dit krijgen ze uitgekeerd als ze hun termijn hebben uitgediend, meestal na twee of drie jaar. Als het contract eenmaal is getekend hebben ze geen keus meer." Verder wordt het paspoort meestal ingenomen, zodat de buitenlander niet kan vluchten.

De contracten lopen onderling sterk uiteen. Zo heeft Deepak zich voor langere tijd vastgelegd in ruil voor een 'extraatje': een vliegticket naar huis, een keer in de twee jaar. Andere arbeiders hebben daar geen recht op.

Hoe zijn de omstandigheden bij de bouwprojecten in Qatar, is het gevaarlijk? Het valt volgens Deepak wel mee: "Kijk: we dragen allemaal helmen en beschermende kleding", zegt hij. De Nepalees wijst ook op borden met Safety First en andere veiligheidsvoorschriften. "De hitte en het stof vind ik erger". Natuurlijk heeft hij ook ongelukken zien gebeuren. "Maar die heb je overal in de bouw, over de hele wereld."

Zijn collega Himal, die een stukje verderop staat, is minder te spreken. "Het is echt heel gevaarlijk hier". Himal (23), ook een Nepalees, werkt pas enkele maanden in Qatar, en is begonnen op een loon van 140 euro per maand. Hij zou liever terugkeren naar zijn land. "Maar dat kan niet meer, ik zit vast aan mijn contract, de bazen laten me niet gaan", zegt hij met spijt in zijn stem.

De Britse krant The Guardian maakte vorige week melding van zo'n 3000 Noord-Koreanen die een 'onderklasse' van arbeiders vormen in de Qatarese bouw. De krant, die veelvuldig bericht over de arbeidsomstandigheden in het emiraat, noemt het 'staatsgeleide slavernij'. De Noord-Koreanen werken voor vrijwel niets: het bewind in Pyongyang strijkt de verdiensten op.

Kritiek

Internationale vakbonden, waaronder de FNV, organisaties voor mensenrechten en andere buitenlandse instellingen bekritiseerden Qatar de afgelopen jaren vele malen om de situatie van de contractarbeiders. Ook regeringen uit Zuidoost-Aziatische landen tekenden in Doha herhaaldelijk bezwaar aan tegen de behandeling van hun burgers. Met name Nepal roerde zich; onder de bouwvakkers vormen de 200.000 Nepalezen de grootste groep.

Qatar heeft zich deze kritiek intussen wel aangetrokken. De regering in Doha - het land kent een absolute monarchie, zonder politieke partijen of onafhankelijk parlement - publiceerde afgelopen zomer een rapport, opgesteld door het Brits-Amerikaanse advocatenbureau DLA Piper, na berichten over de vele sterfgevallen onder de gastarbeiders. Het rapport bevestigt in koele cijfers de onveiligheid in de Qatarese bouw: in 2012 en 2013 er 964 contractarbeiders uit Nepal, India en Bangladesh omgekomen, zo blijkt uit de gegevens van DLA Piper. De technische veiligheid is volgens het bureau behoorlijk op peil, het aantal echte bouwongelukken is relatief laag.

Waar stierven die mannen dan aan? De cijfers over 2012 zijn uitgesplitst: 246 werkers stierven aan hartfalen, 35 door een val, 28 pleegden zelfmoord. Hoe dat kan, zoveel hartaanvallen bij mannen tussen de 20 en 40 jaar, vermeldt het rapport niet. Zijn het de moordende arbeidsomstandigheden, de hitte, de lange werkdagen of gebrek aan water?

Onduidelijk is ook waarom geen andere nationaliteiten zijn genoemd en hoeveel van hen zijn gestorven. De Nepalezen, Indiërs en Bengalen vormen wel de overgrote meerderheid van het arbeidersarsenaal in het emiraat.

Als het aantal van 500 doden per jaar in 2012 en 2013 in Qatar maatgevend is, betekent het dat het WK 2022 bij voltooiing ten minste 4000 contractarbeiders het leven zal hebben gekost.

En de situatie is, ondanks het rapport van DLA Piper, nog niet verbeterd. PvdA-minister Bert Koenders van buitenlandse zaken moet deze week Kamervragen over Qatar beantwoorden naar aanleiding van het vakbondsbezoek. Koenders' partijgenoten Servaes, Kerstens en Van Dekken vragen de bewindsman onder meer of hij de mening deelt dat het "onverantwoord en onbegrijpelijk is, dat bij de voorbereiding van een groot sportevenement sprake is van moderne slavernij".

Misstanden

Juan Guillermo Ruiz, woordvoerder van het organisatiecomité voor de WK 2022, spreekt desgevraagd misstanden in de bouw niet tegen, maar zegt dat er 'concrete maatregelen zijn genomen om de werkers beter te beschermen. "Wij zijn ervan overtuigd dat alle arbeiders die bij de projecten zijn betrokken het recht hebben op een behandeling die hun veiligheid, welzijn en waardigheid garandeert", zegt Ruiz. De regels zijn volgens hem 'overeenkomstig de Qatarese wetgeving".

Wantrouwen

Maar daar zit juist het probleem: internationale vakbonden - evenals vertegenwoordigers van de gastarbeiders, zoals de Nepalese en Indiase ambassades in Doha - wantrouwen de wetten in Qatar. Het kafala-systeem is immers onderdeel van die wetgeving.

De overheid in Doha is verder niet bereikbaar voor commentaar. Maar Qatar heeft advocatenbureau DLA Piper wel de vrije hand gegeven om een hele reeks aanbevelingen te doen. Het bureau stelt onder meer voor nader onderzoek naar de doodsoorzaken te doen, bepleit afschaffing van het kafala-systeem en van de ronselpraktijken. En er moet een beter systeem van beloning en huisvesting voor de arbeiders komen, vindt DLA.

Of het advies ook wordt opgevolgd, is de vraag. Aan het geld hoeft het in Qatar niet te liggen, dat lijkt het emiraat evenveel te hebben als zand.

De namen Deepak en Himal zijn gefingeerd om hen te beschermen tegen repercussies. Hun echte namen zijn bij de redactie bekend.

Kwart van Nederland

Qatar meet 11.000 vierkante kilometer, een kwart van Nederland. Van de twee miljoen inwoners is 85 procent buitenlander. Verreweg de grootste bevolkingsgroep wordt gevormd door Aziatische contractarbeiders, die werken in de bouw, de horeca, de toerisme-industrie en huishoudens van Qatarese families.

De buitenlanders zijn naar nationaliteit verdeeld: in horeca en huishouding werken vrouwen en mannen uit de Filippijnen (om hun Engelse spreekvaardigheid), de bouw wordt gedomineerd door laagopgeleide arbeiders uit Zuid- en Centraal-Azië, terwijl een kleine groep westerlingen de beter betaalde banen heeft als managers en technici.

Echte Qatari's zijn er zo'n 300.000 en dat aantal groeit alleen op natuurlijke wijze, want een Qatarees paspoort kunnen buitenlanders niet krijgen, hoe lang ze er ook wonen.

Het gemiddelde netto-inkomen in de beroepsbevolking in Qatar, ongeacht nationaliteit, ligt rond de 70.000 euro per jaar. Als we de contractarbeiders niet meerekenen, komt het inkomen van de etnische Qatarezen uit op 500.000 euro, verreweg het hoogste ter wereld.

Voor het WK 2022 in Qatar verrijzen negen nieuwe stadions en worden drie bestaande stadions aangepast. Het toernooi is nog acht jaar weg, maar overal is nu al de bouwactiviteit te zien, aan stadions, hotels en vervoer, waaronder een netwerk van metro- en spoorlijnen.

Terwijl de gebouwen verrijzen, zwelt de discussie aan over de vraag of het wel zo verstandig is om in de zomer van 2022 in Qatar om de wereldbeker te strijden.

Wat gebeurt er met de megaprojecten als Qatar het WK zou worden afgenomen? Het antwoord van topman Akbar Al Baker van staatsbedrijf Qatar Airways op die vraag is simpel: "Wij hebben dat WK niet per se nodig."

Er zijn aanhoudende geruchten dat Qatar het WK in de wacht sleepte met smeergeld. Juan Guillermo Ruiz van het organiserend comité wil vragen daarover niet beantwoorden. "Wij zullen meewerken aan het onderzoek van de Wereldvoetbalbond Fifa", is alles wat hij kwijt wil.

Ruiz wenst evenmin te zeggen hoe duur het WK 2022 is. De Qatarese site Doha News schat de kosten op 160 miljard euro. Ter vergelijking: het WK dat dit jaar in Brazilië werd gespeeld kostte 10 miljard euro.

Onlangs verschenen berichten over mogelijke Qatarese financiering van de terroristische beweging Islamitische Staat (IS). Qatar ontkent de band met IS in alle toonaarden, maar feit is wel dat het wahabisme, een zeer conservatieve stroming binnen de soennitische tak van de islam, in het emiraat op grote aanhang kan rekenen, onder de emirs en de bevolking.

Hoewel nog niet helemaal duidelijk is waar IS zijn ideologie op baseert, staat vast dat het fel soennitisch is en zeer conservatief.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden