Wit boek voor witte mensen

gezangen | In het nieuwe Liedboek, gangbaar in veel kerken, kregen alle mogelijke thema's een plaats. Alleen, aan mensen met een donkere huidskleur is niet gedacht.

Liederen voor witte mensen. Zo valt volgens de Rotterdamse predikant Piet de Jong het Liedboek waaruit veel protestantse kerken zingen goed te karakteriseren. "Eindelijk is het anderen ook opgevallen, dat dat echt niet kan met die negers", zegt De Jong. Hij doelt op een frase in het kerklied 'Jeruzalem, mijn vaderstad'. In één van de 21 verzen van het lied gaat het over 'de negers met hun loftrompet'. Het woord 'neger' is racistisch en moet uit het boek, vindt een groep kritische kerkgangers.

De discussie over lied 737 werd onlangs aangezwengeld door Willien van Wieringen, een theoloog en dirigent van een kerkkoor uit Zoetermeer. "Weg ermee", zei ze in Trouw. En: "Ik voel gewoon schaamte. Het zijn beelden die echt niet meer kunnen." Van Wieringen kreeg in deze krant bijval van twee prominenten protestanten: Tom Mikkers (tot voor kort landelijk secretaris van de remonstranten) en Karin van den Broeke (voorzitter van de Protestantse Kerk in Nederland).

Piet de Jong maakt zich al langer boos over de tekst. Toen het nieuwe Liedboek in 2013 verscheen en in veel protestantse kerken werd ingevoerd uitte de Rotterdammer meteen zijn ergernis. Niet alleen over 'Jeruzalem, mijn vaderstand' maar ook over de in zijn ogen 'te witte' liedkeus wat de overige liederen betreft. "Waarom ontbreekt een lied over de afschaffing van de slavernij? Waarom staan er geen Surinaamse liederen in?", vraagt De Jong zich af. Hij vertelt dat de kerken in Suriname een eigen gezangenboek hebben. Daarin staan naast de liederen van het Liedboek ook specifiek liederen uit de Surinaamse gemeenschap.

Zonder gedoe

'Jeruzalem, mijn vaderstad' wordt niet gezongen in Surinaamse kerken. Dat lied, dat wel regelmatig in de Nederlandse kerken klinkt - maar waarbij het gewraakte couplet vaak wordt overgeslagen - werd tientallen jaren geleden geschreven door de in 2010 overleden dichter Willem Barnard. In het gezang beschrijft hij hoe de stad Jeruzalem aan het einde der tijden zijn poorten opent voor de verdrukten en de vernederden. Vandaar dat ook 'de joden met hun ster' een plek in de tekst hebben naast de 'negers met hun loftrompet'. Het woord neger werd in de tijd dat Barnard de tekst maakte nog niet geproblematiseerd en kwam zodoende zonder gedoe in de vorige editie van het Liedboek, het beroemde boekje met de felrode kaft uit 1973.

Piet de Jong noemt het 'enorm dom' dat het vers wel in het nieuwe Liedboek terecht is gekomen. 'In 1973 kon dat misschien nog, maar in 2013? Als Commissie (die het boek samenstelde, red.) wil je dan gewoon iets niet zien', schreef hij meteen bij verschijnen van het nieuwe Liedboek in het kerkelijke tijdschrift Kontekstueel. Het bleef stil. "Het verbaasde me dat niemand daar toen op reageerde", zegt De Jong nu. Hij stelt dat het komt doordat de redactie van het Liedboek wit was - iets waar hij een paar jaar geleden ook al tegen ageerde. "Naar mijn idee is er niet één zwart iemand uitgenodigd om in de redactie te zitten. Bij voorbaat was het dus al een wit boekje voor witte mensen."

Rhoinde Mijnals-Doth, die predikant is in de Evangelische Broedergemeente Amsterdam waar veel Nederlanders komen van Surinaamse komaf, is verbaasd dat het lied in het nieuwe Liedboek staat. "Die term, dat kán toch niet meer", zegt Mijnals-Doth, die ook voorzitter is van Skin, een organisatie die migrantenkerken vertegenwoordigt. "Neger is tegenwoordig een scheldwoord. Duitsers noemen we toch ook geen moffen meer?" In haar eigen kerken zingen de gelovigen andere liederen dan die uit het Liedboek.

Feministische kritiek

Huidskleur was een onderwerp dat niet aan de orde kwam bij de samenstelling van het veelgebruikte gezangenboek, weet Nienke van Andel. Van Andel onderzocht in de jaren voordat de bundel verscheen het redactieproces dat leidde tot de verschijning van het boek. Ze promoveerde vorig jaar aan de Protestantse Theologische Universiteit op dit onderwerp. Van 2008 tot 2012 woonde zij vrijwel alle vergaderingen van hoofdredactie en redactionele werkgroepen bij. In acht werkgroepen werden tal van onderwerpen besproken: van de plaats van de kinderliederen tot en met een de juiste dosering gezangen over wijsheid, alleen zijn en verzoening. Wit en zwart was geen thema.

Hoe anders was dat met een onderwerp als de verhoudingen tussen mannen en vrouwen - een ander maatschappelijk gevoelige zaak. "Dat lag van het begin op tafel", herinnert Van Andel zich uit de beraadslagingen. Dat komt, vertelt ze, doordat de voorganger van het nieuwe Liedboek onder vuur lag van feministische theologen. Ze vonden dat het mannelijke perspectief domineerde. Om die reden sneuvelde een populair lied van Huub Oosterhuis. Zijn gezang 'De Heer heeft mij gezien' (in 2006 nog gekozen in de toptien van mooiste religieuze liederen) zou volgens feministen seksueel getint zijn. Vooral de zin 'Hij (God) doet met ons, Hij gaat ons in en uit' viel verkeerd.

Blinde vlek

Het lied van Willem Barnard ontkwam aan zo'n behandeling. Hoe komt dat? "Over het lied van Oosterhuis was al heel veel discussie. Dat was anders met het lied waarover het nu gaat", legt Klaas Holwerda uit. Hij is secretaris van de Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied (ISK) die in opdracht van acht deelnemende kerkgenootschappren het Liedboek liet samenstellen. Het lied van Barnard was tot voor kort onomstreden, zegt hij. "Ten tijde van de samenstelling van het boek was er nog geen problematische receptie. Het Liedboek is samengesteld in de jaren voordat de zwartepietendiscussie begon", voert Holwerda aan ter verklaring. "Ook de supervisiegroep gender heeft bij dit lied destijds nog geen alarm geslagen. De laatste tijd dacht ik wel: vroeg of laat komt er ook gedoe over deze tekst."

Dat het ongemak over het woord 'neger' in het lied pas zeer recent is ontstaan, zegt volgens Rhoinde Mijnals-Doth iets over de blinde vlek die veel kerken hebben als het gaat om onderscheid op grond van huidskleur. "Sinds de discussie over Zwarte Piet is discriminatie die al jaren aan de hand is eindelijk bloot gelegd. Nu maar hopen dat men zich écht realiseert wat discriminatie betekent: namelijk dat je mensen apart zet als groep."

Als het Liedboek nu samengesteld zou worden, zegt Holwerda, dan zou hij de commotie rondom het lied 'in overweging' nemen. Hij wil het niet meteen afschrijven. "Met het lied als zodanig is niets mis. Kijk, er zijn nu eenmaal woorden die archaïsch zijn. Zo'n bundel vertegenwoordigt ook de geschiedenis van de kerk." Het verwijt dat het Liedboek te wit is, wijst Holwerda ook van de hand. "Er is geput uit honderden bundels uit binnen- en buitenland. Denk bijvoorbeeld aan negrospirituals die zijn opgenomen."

Zijn organisatie heeft nog geen officieel verzoek gekregen om het woord 'neger' te wijzigen of de verzen in hun geheel te schrappen. "Dat zou praktisch ook vrijwel onuitvoerbaar zijn. Er zijn al een paar honderdduizend bundels in omloop."

'Geef de slavernij een plek in de kerk'

Piet de Jong staat in zijn kerk ieder jaar stil bij Keti Koti, de herdenking en viering van de afschaffing van de slavernij in 1863. Hij is daarmee een van de weinige PKN-predikanten die dat doet. "Geef het een plek op de kerkelijke agenda. Net als 4 en 5 mei, waar veel kerken ook bij stilstaan, is dit net zo belangrijk voor Nederland. Het gaat over mensenhandel en ontmenselijking. Door er aandacht aan te besteden komt de afschaffing van de slavernij in de hoofden van mensen."

De negers met hun loftrompet,

de joden met hun ster,

wie arm is, achteropgezet,

de vromen van oudsher,

van alle kanten komen zij

de lange lanen door,

het is een eindeloze rij,

de kinderen gaan voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden