Wiskunde op het toneel

In ’Met een schoolbord’ speelt Joke Tjalsma een wiskundige die liever had willen acteren.

’Ik ben toneelspeler geworden omdat ik wilde weten wat zich achter dat toneel afspeelt. Diezelfde fascinatie heb ik voor wiskunde. Ik wil weten hoe een constructie in elkaar zit, wil de magie ervan ontrafelen en dan een vorm vinden om mijn enthousiasme over te dragen op het publiek.”

Joke Tjalsma (1957) is de laatste repetitieweek ingegaan van ’Met een schoolbord en een krijtje’. Zij speelt daarin een wiskundedocente en buigt zich er, samen met Jan van den Berg van Theater Adhoc, over een mathematische kwestie die de pure wiskunde ontstijgt en zelfs verrassende raakvlakken heeft met muziek. Schoolborden staan vol formules. Op Tjalsma’s broek zitten witte krijtvegen. Wat moet een geheide alfa met wiskunde op toneel?

„Mijn belangstelling voor wiskunde – wetenschap in het algemeen – is er al heel lang, maar ik wist nooit hoe je dat kon ombuigen tot theater. Ik ben vaak naar de denktanks en voorstellingen van Adhoc geweest, dat al jaren samenkomsten tussen podiumkunst en wetenschap ensceneert om zicht te krijgen op de onzichtbare dimensies van onder andere de genetica. Twee jaar geleden bij Het Zuidelijk Toneel, toen hij ons, spelers in ’Tirannie van de tijd’, vroeg zelf een item te verzinnen voor een voorprogramma over dat onderwerp, wíst regisseur Matthijs Rümke: Joke doet relativiteit.”

„Dat werd ten slotte een betoog over quantummechanica, omdat me tijdens borrels langs de neus weg te verstaan was gegeven dat relativiteit minder met het onderwerp van ’Tirannie’ te maken had. Ik heb toen veel hulp gehad van een natuurkundige aan de TU van Eindhoven. Nu ook weer, want je wilt toch geen onzin verkopen. In dat verhaal speel ik met de tijdsbeleving, draai die om en begin alsof ik het referaat al gehouden heb. Mijn opzet was: ik ga jullie, mijn publiek, de illusie geven dat je na afloop alles snapt.”

„Mijn vak slurpt me helemaal op. Ik vind het heerlijk om dingen uit een andere wereld te ontdekken – studeren in de baas zijn tijd, noem ik dat – en dat in een verhelderende vorm te zetten. Ik ben een geluksvogel dat ik met mijn vak, met toneel, zo’n brug kan bouwen. Het is als met het uit het hoofd leren van een tekst. Als je die eenmaal goed kent, leidt dat tot inzicht: O, zo zitten de verhoudingen in het stuk in elkaar. Zo is het ook met stof die je eerst hebt moeten ontleden, om het te kunnen begrijpen. Pas dan kun je ’t overdrachtelijk maken. Heb je eenmaal de juiste vorm gevonden, dan beklijft het meer.”

„Leuk is dat een natuurkundig hoogleraar me heeft gevraagd dat quantummechanica-verhaal eens te houden op zijn instituut, hier in Amsterdam. Hij zei dat studenten aan de hand van mijn betoog veel beter de essentie zouden begrijpen dan uit welke wetenschappelijke verhandeling ook. Geweldig, om daarmee voor een volle collegezaal te staan.”

„Het komt, wil ik maar zeggen, niet zomaar uit de lucht vallen, die combinatie van wiskunde en toneel. Dat ik geen wiskunde heb gehad op school vind ik jammer, maar ik ben wel erg blij dat ik toneelspeelster ben geworden. Toneel is toch mijn vorm om interesses over te dragen en te delen. Al heb ik vroeger ook ooit architect willen worden – toneel en architectuur hebben beide met bouwen te maken.”

Joke Tjalsma heeft de meest uiteenlopend e rollen gespeeld: van ’Indivina’, een solo over vrouwelijke seksualiteit (Hollandia), tot een hoogstpersoonlijke kijk op Kniertje, van de valse intrigante Wies in de tv-serie ’Hertenkamp’ tot zuinige rijkevrouw in de ’Ivanov’ (Onafhankelijk Toneel). Ze speelde in de film ’De Dream’ (Gouden Kalf) van Pieter Verhoeff, maakte ’Kijkdagen Man Ray Lee Miller’ over beeldende kunst, kreeg een nominatie voor de toneelprijs Colombina voor haar spel in ’Vlees en Bloed’ (naar Lodewijk de Boers ’The Family’) en speelde afgelopen seizoen nog een weergaloze alcoholische Claire in ’Wankel evenwicht’ van Albee bij Carver/O.T. Het is vooral haar droogkomische, schijnbaar achteloze aanpak die haar spel en interpretatie zo bijzonder maakt.

„Ik ben nooit acteur-om-het-acteren geweest. Ik móet zelf dingen maken. Niet alleen maar, anders zouden het uitsluitend tropenjaren worden. En ook niet alleen. ’Kijkdagen’, dat ik samen met Tom de Ket en Dirk Groeneveld maakte, behoort tot mijn lievelingsvoorstellingen. Maar de afwisseling met bestaande stukken is belangrijk. Dat geeft inzicht en diepgang. Een stuk is anders dan een vertellende rol. Daar draait het om enthousiasme en in een stuk laat je een karakter zien. Al zoek je ook daar naar punten die je bij jezelf herkent. Bij Claire bijvoorbeeld zocht ik naar eigen verslavingsaspecten.”

„Toneel is een medium: je speelt een rol en laat tegelijk zien dat jij een rol speelt. Waarmee je als het ware zegt: Kijk, zo kun je ernaar kijken. Toneel is leugen om waarheid te vinden. In ’Met een schoolbord’ gebruiken Jan en ik onze eigen naam, omdat wíj iets over willen dragen. Ik ben zogenaamd mezelf. Met die schijnrealiteit speel ik dan door te zeggen: ik ben wiskundige, maar ik had graag toneelspeelster willen worden.”

„We hadden vier weken met z’n tweeën gewerkt, materiaal verzameld, gepraat, teksten geschreven, toen Dirk Groeneveld er als regisseur bij kwam. Dat was goed, omdat je anders in een tunnel dreigt te komen. Terwijl Adhocs voorstellingen in principe open zijn – ik vertel dit aan u, publiek – kwam Dirk juist met de vierde wand. Dat verandert iets essentieels in je taalgebruik. In dialoog kun je als collega-wiskundigen niet bij elkaar aankomen met de mededeling ’Max Planck, de grondlegger van de quantummechanica’, terwijl het publiek die informatie wel moet krijgen. Dus wordt dat ’áls grondlegger’, et cetera.”

„Als je de schoonheid van wiskunde, van denken – alles waar veel mensen ’bah’ tegen zeggen – wil laten zien, moet dat allemaal kloppen. Ik ben een neurotische perfectioniste en wil dat goed ingestudeerd hebben. Met dit onderwerp kan ik niet improviseren. Te exact. En ik vind het niet schoon om het publiek met neurotische truttigheid lastig te vallen. Ik heb het liever sereen. Zonodig leg ik het script open op toneel.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden