Wiskunde kan scheur in paaskleed weer helen

Bommen vallen deze dagen op Servië en Kosovo, alle kerkelijke pleidooien voor een paasstop ten spijt. Over een week is er een nieuwe, betere kans, want pas dan is het pasen in Belgrado. Het klimaat om na eeuwen eindelijk terug te keren tot één paasdatum lijkt ongunstig, maar het gesprek gaat door - over de lente, de volle maan, de meridiaan van Jeruzalem en over de moderne astronomie contra het liturgische natte-vingerrekenen.

De oosterse orthodoxie viert het paasfeest pas op 11 april, een week later dan de protestantse en rooms-katholieke kerk. In 2002 is het verschil zelfs vijf weken maar in het jaar 2001 valt het feest in oost en west weer op dezelfde datum. Een mooie gelegenheid om van dan af beide kerkelijke kalenders weer gelijk te laten lopen, vindt de Lutherse wereldfederatie (LWF) die zijn leden erover heeft gepolst. Vooral in het Midden Oosten met zijn vele diverse christengemeenschappen in een moslim-omgeving is behoefte aan een symbool van christelijke eenheid.

Twee jaar geleden stelde een internationaal interkerkelijk beraad in Syrië voor om voortaan één paasdatum voor iedereen wetenschappelijk te bepalen en zo een eind te maken aan de 'wiskundige scheuring van het lichaam van Christus'. Met die scheuring zitten de kerken nu al vier eeuwen opgescheept, sinds paus Gregorius XIII in 1582 de kalender tien dagen liet verspringen. Op donderdag 4 oktober volgde toen vrijdag 15 oktober. Buiten de rk kerk was de maatregel omstreden, omdat hij werd ingevoerd in de woelige periode waarin veel kerkgenootschappen het gezag van Rome niet meer accepteerden.

Wetenschappers bestreden het nut van de hervorming en de gewone man vroeg zich af of de vogels nog wel op tijd naar het zuiden zouden vliegen en of de oogst niet zou mislukken. Alleen Spanje en Portugal lieten gehoorzaam de kalender op 4 oktober 1582 meespringen. Frankrijk volgde gefaseerd in december 1582, Engeland en de Verenigde Staten van Amerika pas in 1752. In ons land kwam in Utrecht na 30 november 1582 meteen 12 december, in Friesland en Groningen na 12 december de 23-ste en Holland, Brabant en Vlaanderen misten door de kalenderhervorming zelfs hun kerstfeest dat jaar, want daar sprongen ze van 21 december 1582 naar 1 januari 1583.

Aanleiding voor die kalendersprong was juist het paasfeest. De opstanding van Jezus Christus wordt gesitueerd in de lente en sinds de derde eeuw van onze jaartelling gebruikte de christelijke kerk 21 maart als begin van de lente. Die datum klopte in de zestiende eeuw allang niet meer, omdat de kalender langzaam verschoof. De aarde heeft voor haar rondje om de zon nu eenmaal net iets meer tijd nodig dan 365 volle dagen en dat tijdverschil wordt met schrikkeljaren gecorrigeerd.

De oorspronkelijke, door Julius Ceasar ingevoerde juliaanse kalender bevatte teveel schrikkeljaren en daarom liep die kalender elke 128 jaar een dag achter. In de zestiende eeuw was het verschil opgelopen tot tien dagen, de lente begon dus eigenlijk al op 11 maart en de katholieke kerk vreesde dat het belangrijkste kerkelijk feest - pasen - op den duur een zomerfeest zou worden. Door tien dagen in te halen en voortaan per 400 jaar drie schrikkeljaren te laten vervallen, bleef de lente rond 21 maart beginnen.

De orthodoxe kerken hebben de 'gregoriaanse kalenderhervorming' nooit geaccepteerd. Zelfs nadat de laatste Oost-Europese landen in het begin van deze eeuw hun kalender gelijktrokken, bleven zij gebruik maken van de oude 'juliaanse' kalender. In 1923 was er in Constantinopel nog een poging de paasdatum gelijk te trekken volgens een eigen vernieuwde kerkelijke kalender maar dat leidde onmiddellijk tot scheuringen binnen de Griekse en Russische kerk.

Dr. Koenraad Ouwens was als afgevaardigde van de oud-katholieke kerken van de Unie van Utrecht bij het kalenderberaad in Aleppo, Syrië. Ouwens doceert liturgiek aan het Oud-katholiek seminarie bij de Universiteit Utrecht; hij denkt dat het nog een hele klus wordt om beide kalenders gelijk te laten lopen. ,,Er spelen zoveel zaken van emotionele aard die het proces bemoeilijken. De orthodoxe kerken in West-Europa en Amerika hebben er geen moeite mee, maar de kerken in het oosten, met name Rusland des te meer. Er is daar veel aan de gang, ze hervinden nu hun orthodoxe identiteit en ze zijn bang dat het 'gedoe' uit de jaren twintig zich zal herhalen.''

Om die kerken tegemoet te komen stelde het Syrische kalenderberaad voor de datum van het paasfeest voortaan door nauwkeurige astronomische berekeningen te bepalen. Dat betekent dan dat de christelijke liturgische kalenders zowel in Oost als in West ingrijpend veranderen, terug naar de eerste eeuwen van het christendom. Ook toen speelde de vraag: hoe bepaal je de paasdatum?

De bijbel noemt geen datum of jaartal voor de dood en opstanding van Jezus. De evangeliën spreken van ,,de eerste dag van de week'' na het joodse paasfeest. Dit feest ter herdenking van de uitocht uit Egypte valt op de veertiende nisan. Die maand begint in de lente, als de maan voor het eerst weer aan de avondhemel verschijnt; het joodse paasfeest valt dus rond de eerste volle maan van de lente.

In de eerste eeuwen van onze jaartelling bepaalden christelijke kerken vaak zelf de datum van hun paasfeest. In afgelegen agrarische gemeenschappen begon de lente als het gewas opkwam; anderen lieten het paasfeest eenvoudig samenvallen met het joodse paasfeest. Die laatste groep werd de quartodecimanen genoemd vanwege de veertiende nisan. Hun paasviering werd aan het eind van de tweede eeuw als aanstotelijk ervaren. Zij beëindigden de vastenperiode enkele dagen eerder dan de andere christenen en bij hen kon pasen ook op een doordeweekse dag vallen.

Ouwens: ,,Zij vierden eigenlijk Goede Vrijdag en daardoor lag bij hen het accent op de kruisiging en niet op de opstanding. Pasen is bedoeld als 'grote zondag', het viert de overgang van dood naar leven.''

Om eenheid in de viering van pasen te krijgen besloot het Concilie van Nicea in 325 dat alle christenen tegelijk pasen zouden vieren en wel op de eerste zondag na de eerste volle maan in de lente.

In Alexandrië bestond in die tijd de meeste astronomische kennis en daarom werd het berekenen van de juiste paasdatum toevertrouwd aan de aartsbisschop van die plaats, Theofilus. Deze stelde tabellen die de paasdatum honderd jaar vooruit berekenden. Hun gezag was zo groot dat de hele christelijke wereld in 455 per abuis pasen een week te laat heeft gevierd. De toenmalige paus Leo I had het in de gaten en protesteerde. Uit Alexandrië kreeg hij echter te horen dat verplaatsing van het feest uitgesloten was, zelfs al was er sprake van een schrijf- of rekenfout.

Door de eeuwen heen werd de Alexandrijnse rekenmethode weliswaar steeds verfijnder, maar de kerkelijke berekeningen van de maanstand kunnen de werkelijke situatie hooguit redelijk benaderen. De beweging van de maan rond de aarde is in werkelijkheid te ingewikkeld voor de simpele methoden van de liturgische rekenaars. De astronoom Johannes Kepler, grondlegger van de moderne hemelmechanica, verdedigde die vereenvoudigde rekenwijze in 1595 nog met de woorden: ,,Pasen is geen planeet, het is een feest.''

Met de huidige astronomische kennis kunnen we de paasdatum ver vooruit berekenen, maar niet tot in de eeuwigheid, want maan en aarde bewegen niet helemaal regelmatig en kleine verschillen worden in de loop van de tijd steeds groter.

Er speelt nog een ander probleem. Het Aleppo-kalenderberaad wil het tijdstip van de volle maan voortaan gaan berekenen volgens de meridiaan van Jeruzalem. Maar de sterrenkundigen berekenen dat tijdstip ten opzichte van een denkbeeldig punt in het midden van de aarde. Wat zal dus de Internationale astronomische unie van 'Aleppo' vinden? Deze kan dan misschien de moslims helpen bij het oplossen van hun probleem om begin en einde van hun ramadan vast te leggen.

Zowel de Wereldraad van kerken, de LWF en de Conferentie van Europese kerken hebben de gemeenschappelijke paasviering dit jaar op hun agenda. Dr. Dagmar Heller van de Wereldraad betwijfelt of een kalenderhervorming over twee jaar al mogelijk is: ,,We moeten erover blijven praten, maar ook oppassen dat we de orthodoxe kerken niet onder druk zetten, want dat kan een tegenreactie uitlokken. Ik blijf realistisch en op de lange termijn ben ik optimistisch.'' Als de ene paasdatum er in 2001 niet is, dan komen er nog veel herkansingen. Pasen in oost en west valt ook weer op dezelfde dag in 2004, 2007, 2010, 2011, 2014, 2017....

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden