Review

Winterreis door een vernietigd vaderland

Hebben Duitse intellectuelen wel genoeg aandacht besteed aan het oorlogsleed van hun eigen landgenoten? Is bijvoorbeeld het thema 'vlucht en verdrijving' een witte plek in de Duitse literatuur, zoals de schrijver Günter Grass dit voorjaar suggereerde? Het is moeilijk je voor te stellen dat de ervaringen van de circa twaalf miljoen Duitsers die tussen 1944 en 1950 huis en have moesten verlaten geen literaire sporen zouden hebben achtergelaten.

Wie naar de literatuurgeschiedenis kijkt, komt in elk geval tot een andere conclusie. Een vroeg bewijs levert de prachtige kleine prozavertelling 'Die Umsiedler' uit 1953 van Arno Schmidt (1914-1979), onlangs heruitgegeven door Suhrkamp. Daarin vinden we een indringende beschrijving van de lotgevallen van Schlesische 'emigranten' op doortocht door Duitsland. Schmidt, geboren in Hamburg, maar later verhuisd naar Schlesien, het huidige Poolse Silezië, kon voor deze vertelling gebruik maken van zijn eigen ervaringen. Dat doet hij in 'Die Umsiedler' op een manier die alle vooroordelen over 'Vertreibungsliteratur' logenstraft, namelijk buitengewoon kritisch en ironisch. Kritisch is Schmidt vooral over het 'struikelblok' dat Duitsland heet, het gehate en geliefde vaderland, zoals het motto al verraadt: ,,Maar jij, armzalige, is het vaderland je niet dierbaar? / Ja, de hemel weet, dat het ook mij tranen genoeg kost!'

Met eenzelfde laconieke ironie schrijft hij over het ontwortelde bestaan van de 'Umsiedler' die, je zou het niet verwachten bij zo'n onderwerp, herhaaldelijk een glimlach ontlokt. Zo uit Schmidts naamloze ik-verteller, een jonge bibliofiele tolk, zijn twijfel over de waarde van bezittingen die je niet mee kan nemen in een luciferdoosje. Toch is hij nog niet zo onthecht dat hij zijn boeken achterlaat. Aan de vooravond van zijn vertrek uit zijn voorlopige verblijfplaats, een aartsconservatief dorp, merkt hij op: ,,....om jullie zal ik geen traan laten, hadden de 'Deutsche Rechtsparteien' niet bij de eerste schuchtere aanloop alweer 24 procent van de stemmen gekregen?' Kortom, dit is geen verhaal over slachtofferschap, maar over het overleven in een land dat haar wonden likt en waar met het instorten van het oude systeem de mensen nog niet veranderd zijn.

Nu is de kleinste overlevingseenheid de intieme relatie. Schmidt schildert in 'Die Umsiedler' de voorzichtige romance tussen de self-made intellectueel en een jonge Schlesische weduwe, Katrin, die bij een bombardement haar linkervoet verloor: ,,Bent u ook alleen? Ze dacht even na, precies zoals het hoort, toen bewoog zich sierlijk de kelk van haar lippen: 'M-m'. Zulke passages geven aan dat deze 'prozastudie' zoals Schmidt zijn verhaal typeert, geen doorsnee 'verdrevenen-' of liefdesgeschiedenis is. Het is eerder een experiment, een exercitie in de vraag hoe tragische belevenissen verteld kunnen worden, zonder naar het melodramatische af te glijden. Schmidt zocht en vond zijn toevlucht in een kleurrijke, surreële taal, die elke etappe van de winterreis in een overladen vluchtelingentrein transformeert tot een expressionistisch woordschilderij, waarin een wassende maan rachitis krom kan zijn en wolken de vorm van bovisten hebben. Fraai is tenslotte het bitterzoete einde, waarin het paar dat besloten heeft bij elkaar te blijven verenigd het hoofd biedt aan armoede en aan inwoning bij argwanende dorpelingen. Met lichte spot beschrijft Schmidt het prille geluk van het tweetal: ,,'Morgen halen we'n maatje siroop, dat kost hier maar 10 Mark.' (In Niedersachsen 14!) 'En ook aardappels zijn maar slechts de helft' lachten we naar elkaar, blij over zulke koopjes...' Wat de toekomst dit 'paartje zonder diepgang', zal brengen is vanzelfsprekend ongewis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden