WINSTON CHURCHILL 'WAS TE VEEL OP JODEN GESTELD'

The Times Literary Supplement, 7/6. The New York Review of Books, 20/6.

Het is eind 1932. Churchill, de latere Engelse oorlogspremier, bezoekt München. Hitler, wiens Reich weldra zal aanbreken, wil hem ontmoeten. Via een tussenpersoon maken ze een afspraak. Dan verzoekt Churchill de tussenpersoon, alvast bovenstaande vraag aan Hitler voor te leggen. Hitler zegt de afpraak niet af. Hij komt gewoon niet opdagen.

De historicus Martin Gilbert vermeldde dit voorval onlangs in een lezing, door The Times Literary Supplement (TLS) afgedrukt in een themanummer over honderd jaar zionisme. De strekking ervan is dat Churchill vóór en in de Tweede Wereldoorlog zich het lot van de Joden heeft aangetrokken. Zo ontwierp hij de Verklaring van Moskou, die de geallieerden in 1943 publiceerden. Nazi-misdadigers en hun handlangers zouden 'tot de einden der aarde' vervolgd en aan hun aanklagers uitgeleverd worden, 'opdat gerechtigheid geschiede'. Een jaar tevoren had Churchill de chefs van staven gevraagd, Berlijn te bedelven onder een tapijt van bommen én pamfletten. De pamfletten zouden de bevolking moeten meedelen dat de bommen bedoeld waren als 'represaille voor de vervolging van Polen en Joden'. De chefs van staven gaven niet thuis.

“Winston was te veel op Joden gesteld”, vertrouwde een van Churchills politieke en persoonlijke vrienden Gilbert ooit toe. Velen van Churchills natuurlijke bondgenoten zouden dat ook hebben gevonden. Daaraan schrijft de historicus toe dat de Britse premier vaak weinig politieke steun vond wanneer hij opkwam voor de Joden, zowel in Europa als in Palestina. Zijn pogingen 'werkten als een rode lap op de stier van het Establishment'.

FRITZ HABER, VADER VAN CHEMISCHE OORLOGVOERING

Fritz Haber, scheikundige van wereldfaam, was een van de joodse wetenschappers die, toen Hitler aan de macht kwam, Duitsland ontvluchtten. Hij stierf het jaar daarop, in Bazel. In 1909 was Haber er als eerste in geslaagd, uit stikstof en waterstof ammoniak te maken. Deze prestatie, die hem een Nobelprijs opleverde, had zegerijke (nieuwe spelling) en verderfelijke gevolgen. Enerzijds maakte ze, via allerlei tussenstappen, de fabricage mogelijk van kunstmest die de landbouwproductie in de wereld spectaculair zou verhogen. Anderzijds had Duitsland zonder Habers vinding de Eerste Wereldoorlog niet lang volgehouden. Het had ammoniak nodig - de technische details sla ik over - om explosieven te maken. Dat kon ook met salpeter, maar door hun voorraad van dat spul waren de Duitsers alras heen.

In ettelijke naslagwerken, ik heb er vijf nagekeken, vind je over Habers werk niet veel meer dan dit. In The New York Review of Books verstrekt M. F. Perutz, eveneens scheikundige en Nobelprijswinnaar, een macabere aanvulling. Haber was de initiatiefnemer van de chemische oorlogvoering. Onder zijn zeer energieke leiding bedachten en perfectioneerden Duitsers de inzet van chloorgas dat de ogen, de mond, de keel en de longen van talloze geallieerde soldaten zou verwoesten. Aan het front zag de Nobelprijswinnaar persoonlijk de op de voorbereiding van aanvallen met gifgas toe. Kritische collega's, onder wie Otto Hahn, kregen het sprookje te horen dat het Franse leger zich als eerste van gas had bediend. Tot de critici behoorde ook Habers vrouw, Clara Immerwahr. Twee weken na een gifgas-actie aan het Franse front (5 000 doden) schoot ze zich, met het dienstpistool van haar man, een kogel door het hoofd. Perutz vermoedt hier een causaal verband.

In 1919, toen de geallieerden hem zijn oorlogshobby hadden ontnomen, stichtte Haber een firma die preparaten ontwikkelde voor de bestrijding van ongedierte. Dat eerlang een Duitse regering zich zou opmaken om ook Joden als zodanig te verdelgen, kon hij niet bevroeden. Onbedoeld echter gaf Haber deze barbaren een middel in handen om zijn familie- en volksgenoten uit te roeien. In 1943 bestelde de SS bij de onderneming van wijlen Haber een pesticide die afgeleverd moest worden bij Auschwitz en Oranienburg. De naam ervan zou wereldberucht worden: Zyklon B.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden