Winst van Mugabe kan op termijn verlies blijken

Morgan Tsvangirai kan in Zimbabwe laten zien dat meedoen aan oneerlijke verkiezingen uiteindelijk toch tot een zege voor de oppositie kan leiden, betoogt Kees Blom.

In het noorden van Afrika woedt op verschillende plekken al tijden een bloedige strijd om de macht. Ook in het zuidelijker deel van Afrika strijdt men tegen tirannen, zij het op een andere manier. Morgen gaan een paar miljoen Zimbabwanen naar de stembus; een groot deel van hen met als doel president Robert Mugabe na 26 jaar weg te stemmen als president. IJdele hoop wellicht: verkiezingen in Zimbabwe zijn al sinds jaar en dag oneerlijk. Maar ook oneerlijke verkiezingen kun je winnen.

Het aantal politieke systemen op deze wereld is net zo omvangrijk als het aantal landen. Tussen duidelijke democratieën en duidelijke dictaturen, zoals Noord-Korea, zit een groot grijs gebied waar de meeste landen onder vallen. Deze regimes organiseren regelmatig verkiezingen, maar zorgen er tegelijk voor dat deze niet eerlijk verlopen. Daartoe kunnen ze een aantal middelen aanwenden, zoals fraude, omkoping, ridicule wetgeving, propaganda via staatsmedia, en intimidatie en bedreiging van de oppositie. Mugabe en zijn Zanu-PF partij hebben de afgelopen kwarteeuw al deze middelen gebruikt om aan de macht te blijven, maar toch bestaat er een reële kans dat Mugabe deze keer de verkiezingen zal verliezen.

Gewonnen ruimte
In landen als Zimbabwe kan zich een fenomeen voordoen dat in de politieke wetenschap liberalising electoral outcomes wordt genoemd. Hierbij doet de oppositie mee aan verkiezingen waarvan ze weet dat ze oneerlijk zijn, maar waarbij ze ondanks de tegenwerking toch een opzienbarend resultaat behaalt. De aanhangers van de oppositie realiseren zich dat er toch wat te halen valt en voelen zich gesterkt. Tegelijkertijd beseft het zittende regime dat zijn bewegingsvrijheid minder groot is dan vroeger. De oppositie kan deze gewonnen ruimte vervolgens gebruiken om stukje bij beetje democratische hervormingen door te voeren, waardoor haar kansen elke verkiezing verbeteren, tot het moment dat de steun aan de oppositie zo groot is en de machtsmiddelen van het regime zo sterk zijn teruggedrongen, dat ook oneerlijke verkiezingen door de oppositie gewonnen kunnen worden. Onder leiding van Morgan Tsvangirai heeft dit zich de afgelopen jaren in Zimbabwe voorgedaan.

Opmars
In 1996 won Robert Mugabe, toen al bijna tien jaar president, de presidentsverkiezingen nog met bijna 93 procent van de stemmen. Drie jaar later richtte Tsvangirai zijn Beweging voor Democratische Verandering (MDC) op. Bij de parlementsverkiezingen van 2000 won zijn partij bijna de helft van de zetels. De presidentsverkiezingen van twee jaar later verloor hij nipt, maar het opkomstpercentage lag met 54,4 procent ruim 20(!) procent hoger dan bij de vorige presidentsverkiezingen. Het volk had hoop gekregen. Ondanks de maatregelen die de zittende machthebbers gebruikten om Tsvangirai te marginaliseren, was hij een politicus geworden die niet te negeren viel.

In de jaren daarna wist Tsvangirai, mede dankzij een groot deel van de zetels in het parlement, enkele democratische hervormingen door te voeren. Zijn populariteit groeide zodanig dat er naar verluidt grootschalige fraude aan te pas moest komen om ervoor te zorgen dat hij in de presidentsverkiezingen van 2008 Mugabe niet al in de eerste ronde zou verslaan. Voorafgaand aan de tweede ronde schuwde Mugabe's Zanu-PF geen enkel middel om Tsvangirai's aanhangers af te schrikken, waaronder moord en brandstichting. Tsvangirai trok zich terug en Mugabe won eenvoudig de tweede ronde.

Legitimiteit
Maar Mugabe kon niet meer om Tsvangirai heen en had geen andere keus dan de macht te delen en hem premier te maken. Tsvangirai heeft meerder hervormingen door weten te voeren, waaronder een nieuwe grondwet. Dit is allemaal mogelijk geworden door de toegenomen legitimiteit van Tsvangirai en zijn partij; een legitimiteit die is gegroeid door mee te doen aan oneerlijke verkiezingen die bij voorbaat niet te winnen waren. Maar de resultaten van die verkiezingen waren dermate sterk, dat het volk, oppositieleden en ook het regime beseften dat Mugabe's macht niet meer vanzelfsprekend was.

Ook de verkiezingen van morgen zullen niet eerlijk verlopen. Het is echter de vraag of dat Tsvangirai nog van een overwinning af kan houden. Mugabe had in 2008 eigenlijk al verloren en kon alleen door excessief geweld de overwinning binnenslepen. Het is twijfelachtig of hij nog de ruimte heeft diezelfde middelen toe te passen, of dat dit überhaupt zin heeft als Tsvangirai een overgrote meerderheid behaalt. Mugabe is inmiddels 89 en in combinatie met zijn zwakke gezondheid en interne strubbelingen binnen Zanu-PF zou het kunnen dat hij geen troeven meer achter de hand heeft. Dan zou het vervolgens aan Tsvangirai zijn om van Zimbabwe een echte democratie te maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden