Winschoten blijft geloven in de revolutie

reportage > Trouw reist deze zomer kriskras door Nederland, op zoek naar het onverwachte religieuze leven in elke provincie. Vandaag: Groningen, bolwerk van de linkse kerk.

Wie bij Scheemda de A7 afdraait, rijdt een streek binnen die met geen ander te vergelijken is. Het land klapt open: tot aan de horizon staat het graan in dichte slagorde opgesteld. Het enige wat deze leegte onderbreekt zijn immense boerderijen, die ongenaakbaar als burchten tussen de akkers staan - een erfenis van de 'graanbaronnen' die in deze vruchtbare streek ruim een eeuw geleden een fortuin vergaarden. Een fortuin waar niet iedereen van mee profiteerde. In dorpen als Midwolda en Scheemda staan de herenboerderijen nog altijd pal tegenover huizen van amper meer dan één huiskamer groot. Arbeiderswoningen die ook nog steeds worden bewoond, hoewel misschien niet meer door complete gezinnen.

In heel Nederland zijn geen goddelozere gemeenten te vinden dan hier. In Bellingwedde en Menterwolde noemt maar 17 procent van de bevolking zich kerkelijk, en dat is zelfs in Groningen weinig. Maar wat de streek rond Winschoten aan kerkgangers tekortkomt, compenseert het met aanhangers van wat wel de linkse kerk wordt genoemd. Dorpen als Finsterwolde en Beerta (inmiddels opgenomen in 'fusiegemeente' Oldambt) staan bekend als rode bolwerken. De Verenigde Communistische Partij (VCP) is er nog altijd de tweede partij: de eerste plaats hebben de marxisten tot hun frustratie moeten afstaan aan de Socialistische Partij. Volgens gemeentearchivaris Marianne Kruijswijk twijfelen inwoners van deze streek er zelden aan dat de gemeente er is om hun problemen op te lossen. "Er was een tijd dat de leden van de communistische partij de deuren afgingen om te vragen of je nog wat nodig had. Was je ijskast toevallig kapot? Dan had je recht op een nieuwe."

Is het de woede over de verschillen in arm en rijk die de christelijke boodschap van verzoening hier verdrongen heeft? Volgens historicus Otto Knotnerus, 56 jaar en afkomstig uit Nieuw Scheemda, ligt dat iets ingewikkelder. De vrijdenkerij in Oost-Groningen begon juist bij de rijke boeren, legt hij uit. "Zij waren de eerste socialisten, zij lazen Multatuli, dat was hun goeroe."

Hun egalitaire ethos bereikte in de negentiende eeuw tevens de arbeiders, die ook vrijdenkend werden en hoopten op een betere toekomst. Toch gingen hun kinderen volgens Knotnerus nog wel naar de zondagsschool, want die was er ook voor hen. En bij een begrafenis vroeg het volk nog altijd om de dominee. "Na de oorlog is die traditie afgebrokkeld. Toen het CDA in de jaren zeventig doorbrak, hoefde het voor de bevolking niet meer. Wie zijn kind nú nog naar zondagsschool stuurde, leek een politieke keuze te maken voor het CDA. Dat ging velen te ver, en zo zette de secularisatie door."

Babyboomers

Met het ware geloof in Marx is het volgens hem weinig anders gegaan. Het verwaterde toen de harde kern, vaak nog getraind in Moskou, in de jaren zeventig werd opgevolgd door linkse babyboomers uit de stad. Die kozen liever voor het compromis, voor GroenLinks bijvoorbeeld. Behalve Engel Modderman dan, de 63-jarige fractievoorzitter van de VCP - een regionale afscheiding van de Nieuwe Communistische Partij Nederland, die de teloorgegane CPN moest vervangen. 'Proud to be a communist' staat er op Moddermans Twitteraccount. Volgens Knotnerus is Modderman trouwens eerder een provocateur, 'al heeft dat ook zijn functie'.

Het kantoortje van Moddermans VCP, gelegen in het administratieve centrum Winschoten, getuigt in elk geval van een ouderwets vertrouwen in de revolutie. Rond een grote formica tafel staan opgerolde vlaggen en met plastic bekertjes volgepakte boodschappentassen. Aan de muur hangen twee affiches, één met Che Guevara, één met Fidel Castro. Op de computer staat een borstbeeldje van Lenin. Marx ontbreekt.

Dat laatste kan de gemoedelijk converserende Modderman wel uitleggen. Hij houdt nu eenmaal meer van doeners dan van theoretici; 'Het Kapitaal' heeft hij nooit gelezen. Het gaat erom dat je mensen helpt, vindt hij. Daarom houdt hij kantoor buiten het stadhuis, in een rokerig kamertje waar iedereen met problemen langs kan komen. De verhalen die hij opvangt, stemmen hem niet optimistisch. "Alles wordt wegbezuinigd. Alles, maar dan ook overal. Maar qua werkgelegenheid is er niks, totaal niks." Waarna hij even stilvalt. "Mag ik roken?" vraagt hij en haalt een pakje shag tevoorschijn.

Natuurlijk maken communisten fouten, geeft hij toe. Ook Lenin deed dat. Maar soms heb je geen keuze. "En dat was toch ook een andere tijd met die tsaren, dat was toch ook geen leven." Niet dat hij de Sovjet-Unie nou zo goed vond. Maar kritiek kun je altijd wel hebben, ook op het kapitalisme. En er is wel één groot verschil, vindt hij. Bij communisten gaat het in de praktijk soms mis, maar de theorie klopt. Bij het kapitalisme is ook de theorie verkeerd. "Dat moet op een bepaald moment fout gaan. Simpel." Daarom twijfelt hij er geen moment aan dat het communisme zal blijven bestaan.

De streek krimpt en vergrijst, dat zie je zelfs op deze zonnige vakantiedag in Winschoten. In de enige winkelstraat lopen families en een paar jongeren, soms met hoofddoekjes, maar vooral heel veel ouderen. Een winkel met scootmobiels trekt de aandacht van vier grijze heren. "Mag ik er een proberen?" grapt een van hen. Maar zelfs winkels die sta-opstoelen, douche-stoelen en rollators verkopen, houden het soms voor gezien. 'Alles moet weg' staat op de ruit van een concurrerende zaak.

Druk is het wel bij snackbar 'De Venne', pal naast de Turkse groenteman. Voor de deur zitten vier mannen en een jonge vrouw met lang, geblondeerd haar, misschien de kleindochter van een communist. Uit de luidspreker schalt Nederlandstalige muziek. Op de ruit hangt een bordje 'I love ras'. Koffie met slagroomtaart kost 2,95 euro.

Dat de jeugd in dit rode bolwerk nog links stemt, spreekt allang niet meer vanzelf, zegt Knotnerus. Het communisme in Oldambt is folklore geworden: het biedt geen houvast meer. Tragisch, vindt hij, want zo komen jongeren in racistische netwerkjes terecht. Wie kan, vertrekt naar de stad. De rest is laaggeschoold - en vaak werkloos.

Komt daar dan niemand voor terug? Groningen hoopt van wel. Ambitieuze nieuwbouwprojecten als 'De Blauwe Stad' moeten bemiddelde buitenstaanders trekken - maar dat loopt nog niet storm. Wel trekken kunstenaars uit de stad soms naar Oldambt, aangetrokken door de lage prijzen, de rust en de ruimte. Ze komen hier om te tuinieren, een beeldentuin te beginnen, te mediteren. Zoals keramiste Nirad Verbeek en haar man Theo. Eigenhandig hebben ze het voormalige café dat hier op de kruising lag omgevormd tot bed & breakfast 'De witte wolk', een centrum van meditatie en bezinning. "Wij houden van stilte, van harmonie en van elkaar" staat er in het gastenboek. In de tuin, tussen rozen en papavers, staan boeddhabeeldjes, tussen de bomen wapperen Tibetaanse gebedsvlaggetjes. Binnen in de woonruimte hangt een foto van Bhagwan.

In het Noord-Groningse Beerta wonen nog veel communisten. 'Er was een tijd dat partijgenoten hier de deuren afgingen. Was je ijskast kapot? Dan had je recht op een nieuwe.'

De ongelovige provincie

Het diagram hiernaast laat er geen twijfel over bestaan: Groningen is de ongelovigste provincie van Nederland, slechts een minderheid zegt te behoren tot een kerkgenootschap. Dat is vergeleken met de landelijke cijfers niet extreem: in 2013 was dat landelijk nog maar 53 procent. Wel heeft Groningen een lange traditie van ontkerkelijking. Hier (en in Friesland) werden bij de volkstelling van 1879 al ongelovigen waargenomen. In de ongelovigste gemeente van het hele land, het Groningse Bellingwedde, noemde 40 procent zich vijf jaar geleden nog kerkelijk, nu is dat nog geen 20 procent.

Overigens scoort de provincie daarom nog niet automatisch slecht op sociale samenhang en welzijn. Het vertrouwen in de samenleving is het laagst in Flevoland en in het katholieke Limburg.

Groningers doen het iets beter, hoewel zij niet zoveel vertrouwen in hun medemens hebben als de Friezen, waar de aanhang van de PKN met 12 procent hoger ligt dan in elders in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden