Kiki Bertens, hier tijdens haar wedstrijd in de tweede ronde van Roland Garros.

sportief elftal

Winnen. Is het laatste stapje naar de top mentaal?

Kiki Bertens, hier tijdens haar wedstrijd in de tweede ronde van Roland Garros. Beeld REUTERS

Waarom hebben winnaars nooit een excuus? Ligt het antwoord op die vraag besloten in het mentale aspect? Een vraag voor twee leden van het Sportief Elftal van Trouw: Rico Schuijers en Bettine Vriesekoop.

Het was een anticlimax van jewelste. Kiki Bertens, een van de favorieten op Roland Garros, moest eind mei al in de tweede ronde opgeven. Ze had te veel last van buikloop. Pech, schreven de meeste Nederlandse kranten na Bertens’ opgave, al werd er voorzichtig ook gerefereerd aan haar eerdere faalangst en twijfel aan zichzelf. Toptennissers als Rafael Nadal en Roger Federer kennen dat niet. Zij klagen nauwelijks over het weer, de scheidsrechter of andere pijntjes. Het past bij een veelgehoorde kreet in de topsport: “Winnaars hebben geen excuus”. 

Klopt dat? “Winnaars winnen omdat ze een duidelijk plan hebben”, ziet sportpsycholoog Rico Schuijers. “Zij zijn niet bezig met excuses om te mogen verliezen. Ze zijn bezig met datgene waar ze controle over hebben.”

Oud-tafeltennisster Bettine Vriesekoop sluit zich daarbij aan: “In topsport gaat het, nog los van de fysieke kwaliteiten, om de wil om verder dan die ander te gaan”.

Schuijers: “Niet alleen in de top wordt mentaal het verschil gemaakt, maar ook in het stadium ervoor. Heb je als talent het innerlijke geloof om de top te behalen of niet? Als je denkt: ik kijk wel hoever ik kan komen, dan ben je bij de eerste teleurstelling meteen weg. Want dan denk je: blijkbaar is dit tot hoever ik kan komen.”

Vriesekoop: “Alibi’s en topsport gaan niet samen. Dat houd ik tafeltennistalenten ook altijd voor. Tegelijkertijd moet je fysieke klachten serieus nemen, want anders trek je iemands lichamelijke integriteit in twijfel. Dat moet je niet willen. Winnen is een kwestie van boven je lichaam uitstijgen. Dat gaat verder dan alleen mentaal.”

Schuijers: “In de sportpsychologie maken we onderscheid tussen taakgerichte doeloriëntatie, oftewel sporters die zichzelf constant willen verbeteren, en ego-oriëntatie, oftewel talenten die met zo weinig mogelijk training een wedstrijd willen winnen. Het mooiste voorbeeld vind ik tennisser Martin Verkerk. Hij stond als vrijbuiter al jaren in de top 200, totdat hij tenniscoach Nick Carr tegenkwam. Die zei: ‘Als jij nou eens écht gaat trainen, zul je eens zien wat er gebeurt’. Twee jaar later stond Verkerk in de finale van Roland Garros. Maar hij kon zijn taakgerichtheid niet volhouden. Dat is het verschil met Nadal, Djokovic en Federer. Zij hebben beide oriëntaties.”

Vriesekoop: “Er wordt soms ook vanuit onwetendheid geoordeeld. De darmen zijn de kwetsbaarste organen van een topsporter. Dat is de motor van alles. Even los van Bertens: elke tennisser zal zich afvragen of hij Roland Garros of Wimbledon kan winnen. Ben ik daar goed genoeg voor? Diep vanbinnen moet je daarin geloven. Bij elk spoortje twijfel ben je reddeloos verloren.”

Schuijers: “Het is deels ook onze perceptie dat Bertens mentaal niet optimaal was op Roland Garros. Federer heeft ook weleens een wedstrijd moeten afzeggen vanwege een voedselvergiftiging of hoofdpijn. Ik zou dat geen aanstellen willen noemen. Van Bertens en Sluiter weet ik dat ze mentale training hebben. Bertens heeft mentaal enorme stappen gemaakt de afgelopen jaren. De angst regeerde bij haar. Ze heeft geleerd om te winnen. Dat is het laatste stadium in de sport. Als kind begin je om te leren spelen. Dat is niet zo moeilijk. Daarna ga je leren trainen. Vervolgens moet je leren wedijveren, waarbij je het getrainde moet toepassen in een wedstrijd. Ten slotte moet je leren winnen. Dat gaat niet vanzelf. Elke tennisser herkent het moment dat hij voorstaat tegen een hoger aangeslagen speler en beseft dat hij kan gaan winnen. Daar moet je mee leren omgaan.”

Vriesekoop: “Bij topsport moet je niet in je brein gaan zitten, maar juist buiten je brein treden. En soms moet je van tevoren een mindset creëren waarin je eigenlijk al verloren hebt. Ik had dat op het EK tafeltennis in Bern. Ik ging de avond ervoor naar de grond, waarna de teamarts mij paracetamol voorschreef. Ik voelde me totaal niet lekker en besloot puur op wilskracht te gaan spelen. Daardoor kon ik voor mijn gevoel alleen nog maar winnen en wist ik boven mezelf uit te stijgen. Ik dacht niet aan winnen of verliezen, waarna ik Europees kampioen werd.”

Schuijers: “Toen Federer wekenlang op nummer één stond en eindelijk weer eens een wedstrijd verloor, vroeg de verslaggever hoe dat kwam. Federer zei: ‘Ik heb een verkeerde tactiek gekozen’. Dat vond ik zo’n goede reactie. Een Nederlander zou zeggen dat zijn service niet lekker liep of zijn forehand haperde. Dat willen winnen kan overigens ook te maken hebben met een bewijsdrang naar de ouders, zodat ze zeggen dat ze trots zijn op het kind. Die sporters zijn niet echt blij als ze winnen, maar eerder opgelucht dat ze niet verliezen. En soms is sport ook de enige weg om te vluchten uit de armoede.”

Vriesekoop: “Dat je als talent gaat sporten om bevestiging te krijgen van je ouders, daar geloof ik niet in. Dat houdt geen stand. Het gaat om de diepere motivatie, de wil om verder te gaan dan die ander. En vergeet niet: ‘in topvorm verkeren’ ligt dicht bij ziek worden. Je balanceert op het randje van je fysieke en mentale weerbaarheid.”

Lees ook: 

Mannen en vrouwen gelijk belonen in de sport: hoe krijgen we dat voor elkaar?

Per aflevering buigen twee van de elf sportdeskundigen van Trouw zich in het Sportief Elftal over een actueel sportief vraagstuk. In de vorige aflevering de vraag: hoe krijgen we het voor elkaar dat mannen en vrouwen gelijk worden beloond?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden