Essay

Winnen is alles voor Trump, maar volgens Nederlandse Amerikaan Ivo Daalder is zijn troon leeg

Beeld REUTERS

Alleen winnen telt voor Donald Trump. Amerikaans leiderschap, bondgenoten, wereldorde: hoezo? Dat hij zelfs het belang van de VS schaadt, ontgaat hem, schrijft Ivo Daalder. Een voorpublicatie.

Barack Obama had zijn presidentschap afgesloten in het besef dat veel werk was blijven liggen. Opgezadeld met de bittere erfenissen van de Irakoorlog en de Grote Recessie, was hij zijn ambtstermijn begonnen wetend dat de door de VS geleide wereldorde aanpassingen behoefde en op een meer haalbare basis gestoeld moest worden. Hij had zijn bondgenoten aangespoord om zich meer in te zetten, had het opkomende China geconfronteerd met een ‘draai’ richting Azië, en was begonnen het ruziezoekende Rusland buiten te sluiten. Welke voordelen deze strategie ook gehad zou kunnen hebben, ze leverde geen snelle resultaten op.

“Amerikaans leiderschap is wel degelijk onontbeerlijk”, schreef Obama in een brief die hij voor zijn opvolger op zijn bureau in de Oval Office achterliet. “Het is aan ons om met maatregelen en het geven van het juiste voorbeeld de internationale wereldorde van na de Koude Oorlog in stand te houden, een orde waarop onze eigen welvaart en veiligheid berust.”

Het was een welgemeend advies van de vertrekkende president. Aan Donald Trump was het niet besteed.

‘Amerikaanse slachting’

Trump erkende veel van de problemen die de leidende rol van de VS in de wereld ondermijnden. Hij had campagne gevoerd met de belofte ze op te lossen. Maar in tegenstelling tot al zijn voorgangers sinds Truman, zag hij Amerikaans leiderschap in de wereldpolitiek niet als de oplossing waarmee de problemen van de VS zouden worden opgelost. Integendeel. Hij zag het als het probleem zelf.

De Amerikaanse verplichtingen aan de bondgenoten hadden de VS ertoe gebracht ‘miljarden - honderden miljarden dollars te betalen voor het ondersteunen van andere landen die op papier welvarender zijn dan wij’. De Amerikaanse handelspolitiek had ‘de VS van zijn industrieën beroofd, onze fabrieken weggejaagd en steden als Detroit en Baltimore ontmanteld’. Het resultaat was, zo sprak hij in zijn inaugurele rede, niets minder dan een ‘Amerikaanse slachting’.

Trump streefde niet naar de medewerking van andere landen. Hij wilde terugpakken wat zij de VS hadden afgenomen. Zijn eerste bedenkingen uitte Trump al in de jaren tachtig van de vorige eeuw en hij bleef ze in de decennia daarna consequent herhalen - en dat terwijl hij zijn opvattingen over binnenlandse vraagstukken al naar gelang zijn stemming en publiek aanpaste.

Oudere buitenlandpolitiek

Zijn kritiek op het Amerikaanse buitenlandbeleid werd het kernpunt van zijn campagne. Hij beloofde plechtig dat ‘we dit land of zijn mensen niet langer zullen onderwerpen aan het valse lied van de globalisering’. Geen van de drie pilaren waarop het Amerikaanse buitenlandbeleid berustte - militaire bondgenootschappen; vrijhandel; en het bevorderen van democratie, mensenrechten en de rechtsstaat - ontkwam aan zijn toorn.

Hij zei dat hij de andere leden van de Navo, het succesvolste militaire bondgenootschap in de geschiedenis, maar al te graag het volgende zou vertellen: “Gefeliciteerd, voortaan verdedigen jullie jezelf maar.” Hij zinspeelde op de mogelijkheid dat Japan en Zuid-Korea hun eigen kernwapens zouden aanschaffen. Hij hekelde de Amerikaanse handelspolitiek en beloofde de VS terug te trekken uit het Trans-Pacifisch Partnerschap (TPP), opnieuw te onderhandelen over de Noord-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst (Nafta) en enorme importtarieven op Chinese goederen te heffen. Ook hekelde hij het Amerikaanse beleid om andere landen op de vingers te tikken om democratie en mensenrechten, omdat ‘wij onze eigen puinhoop moeten opruimen’.

Wat Trump hier aanbood, was een terugkeer naar een oudere buitenlandpolitiek die berustte op de logica van rivaliteit en overheersing. Wanneer buitenlandexperts de wereld in ogenschouw namen, zagen ze vrienden en vijanden, bondgenoten en tegenstrevers. Wanneer Trump de wereld in ogenschouw nam, zag hij louter concurrenten, die er allemaal op uit waren om van hemzelf en van de VS te profiteren. Hij zou hen niet beoordelen op grond van oude gevoeligheden, maar op hun bereidheid om afspraken te maken die hem welgevallig waren.

Politicoloog Ivo Daalder Beeld Taylor Glascock

Enkele dagen voordat hij werd ingezworen, maakten zijn opmerkingen over wereldleiders duidelijk wat hij bedoelde. “Ik bied iedereen dus een gelijkwaardige uitgangspositie aan. Wat mij betreft krijgt iedereen op dit moment een gelijkwaardige start.” Geen andere Amerikaanse president zou de leiders van Groot-Brittannië en Australië op gelijke voet hebben gesteld met die van China of Rusland.

De gealarmeerde buitenlandexperts van beide grote politieke partijen konden opgelucht ademhalen toen Trump zijn presidentschap begon met de benoeming van traditionalisten als James N. Mattis, Rex Tillerson en luitenant-generaal H.R. McMaster op de belangrijkste posten inzake nationale veiligheid, en Gary Cohn als hoofd van de Nationale Economische Raad. Voor sommigen was dit een ‘as van volwassenen’, voor anderen een groep globalisten, maar in beide versies zouden ze eventuele excessen van Trump kunnen indammen en hem richting een conventioneler buitenlandpolitiek sturen. Maar in de loop van 2018 hadden ze alle vier de handdoek in de ring gegooid.

Verbluft en gealarmeerd

Trump had wel degelijk gezegd wat hij ervan vond, en hij meende wat hij tijdens de verkiezingscampagne had gezegd. Geen advies of raad kon hem daarvan afbrengen. Hij maakte een einde aan de Amerikaanse deelname aan het TPP, trok zich terug uit het klimaatakkoord van Parijs, weigerde aanvankelijk om de Amerikaanse verplichtingen tegenover de bondgenoten te steunen, trok zich terug uit de Iran-deal, streefde naar heronderhandeling van de Nafta, erkende Jeruzalem als hoofdstad van Israël en haalde de banden met Rusland aan, ook al lieten zijn adviseurs hem - soms publiekelijk - weten dat hij daarmee de nationale belangen van de VS ondermijnde.

Hij beledigde bondgenoten en streelde het ego van tegenstrevers. Hij verraste zijn buitenlandteam geregeld met tweets en openbare uitspraken, waarna zij de diplomatieke puinhoop die erdoor was ontstaan weer moesten gladstrijken. Enkele vrienden van de VS applaudisseerden voor Trumps woorden en daden. Israël en Saudi-Arabië merkten dat ze kregen wat ze wilden en dat ze daarvoor niets terug hoefden te doen - een deal die te mooi was om te missen. Maar de meeste vrienden en bondgenoten van de VS reageerden verbluft en gealarmeerd.

Sinds zijn aantreden heeft Trump een onmiskenbare boodschap afgegeven: hij had geen zin in leiding geven aan vrienden en bondgenoten, hij wilde ze verslaan. “Je hoort mensen vaak zeggen dat als je een geweldige deal sluit, beide partijen daarbij winnen”, schreef hij eens. “Dat is een hoop onzin. Bij een geweldige deal ben jij de winnaar - niet de andere partij. Je verplettert je tegenstander en haalt er iets uit voor jezelf.”

Trump vond het niet erg om de leidende rol van de VS op te geven omdat hij er de waarde niet van inzag - alleen de kosten. “Voor mij komen de VS altijd op de eerste plaats”, zei hij tegen de wereldleiders die in september 2017 in VN-verband bijeenkwamen, ”zoals u, de leiders van uw landen, dat ook altijd met uw landen doet en zou moeten doen.”

De meeste vrienden van de VS verwierpen Trumps bewering dat het coöperatieve beleid dat hen - en de VS - gedurende zeven decennia zo goed had gediend, nu een gevaar was. Trump mocht dan denken dat een terugtrekking uit de op afspraken gebaseerde wereldorde hét recept was voor een Amerikaanse wedergeboorte, zij zouden hem daarin niet volgen. Een hoge Japanse buitenlandfunctionaris die Trumps beleid eind 2017 analyseerde, sprak bedroefd: “De troon is leeg.”

De wereldorde die de VS na de Tweede Wereldoorlog hadden opgezet, was het resultaat van welbewuste keuzes, gemaakt opdat de VS hun voordeel zouden doen met samenwerking en leiderschap in plaats van met overheersing en concurrentie. Door te kiezen voor een geheel eigen weg, en door anderen niet langer voor een gezamenlijk streven te mobiliseren, verklaarde Trump de oorlog aan de wereld die de VS zelf hadden geschapen.

Regelvolger

Het land dat daarvan het meest profiteerde was China. Trump ‘heeft China een enorm geschenk gegeven’, verklaarde een Chinese generaal verrukt. “De VS raken hun leiderschap niet kwijt”, observeerde een Chinese academicus. “Jullie geven het gewoon op. Jullie verkopen het niet eens.”

Terwijl Trump handelsakkoorden verwierp en importtarieven oplegde, wierp Peking zichzelf op als verdediger van een systeem van internationale vrijhandel dat het vele jaren lang had misbruikt. Terwijl Trump zich terugtrok uit het klimaatakkoord van Parijs, wierp Peking zich op als wereldleider in klimaatvriendelijke technologie. Terwijl Trump op Amerikaanse hulp aan het buitenland kortte, investeerde Peking grote sommen geld in zijn ‘Nieuwe Zijderoute’, een initiatief dat heel Azië en andere delen van de wereld moest bestrijken en China een centrale rol in de wereldeconomie moest opleveren. Terwijl Trump multilaterale instituties ondermijnde, aarzelde Peking niet om concurrerende instellingen op te zetten. “De wereld heeft China nodig”, schreef het officiële dagblad van de Chinese Communistische Partij in januari 2018 met trots.

China’s visie op de wereld zal geen VS-vriendelijke visie zijn. Het land dat zo lang de rol van regelgever heeft uitgeoefend, zou weleens een regelvolger kunnen worden. Zelfs als China’s poging om de plaats op de lege troon in te nemen mislukt, heeft het beleid van Trump de veiligheid, welvaart en waarden van de VS ondermijnd. Door de Amerikaanse verplichtingen aan de bondgenoten ter discussie te stellen, heeft Trump de tegenstrevers van de VS zelfbewuster gemaakt en heeft hij onder vrienden twijfel gezaaid over de vraag of de VS hen in tijden van crisis wel zullen bijstaan. Door multilaterale handelsakkoorden te verwerpen, gingen andere landen hun eigen afspraken maken. Niet voor niets luidt het gezegde: wie niet aan tafel zit, staat op het menu.

Zonder betrokkenheid van Washington waren de afspraken die de bondgenoten maakten nadelig voor het Amerikaanse bedrijfsleven en Amerikaanse werknemers op de wereldmarkt. En door democratische instituties in de VS zelf aan te vallen en dictators en andere leiders die mensenrechten schenden te prijzen, moedigde hij overal ter wereld antidemocratische trends aan.

Groots onthaald

Toen Trump de wereld eind 2018 overzag, zag hij zichzelf niet als iemand die vrienden en bondgenoten van de VS had afgeschrikt en terrein prijsgegeven aan China. Hij zag zichzelf als winnaar. Naar zijn idee had hij méér bereikt dan enige andere president in de geschiedenis. Hij had ‘Islamitische Staat’ in Irak en Syrië verslagen, ook al waren zijn generaals daar vooral in geslaagd door een strategie te volgen die onder Obama was ontwikkeld. De bondgenoten van de VS besteedden een groter deel van hun bbp aan defensie, ook al weerspiegelde die ontwikkeling beslissingen die vóór zijn ambtstermijn waren genomen. Hij was groots onthaald door Chinezen en Saudiërs, die de zwakke Obama hadden gehekeld. Hij had een strategie van ‘maximale druk’ uitgevoerd en daarmee ‘Little Rocket Man’ Kim Jong-un ertoe gebracht om hem in Singapore te ontmoeten en hem te beloven zijn kernwapenarsenaal op te geven.

Hij had zich teruggetrokken uit een klimaatakkoord dat miljoenen banen zou kosten en gebaseerd was op nepwetenschap. Hij had importtarieven opgelegd aan landen die de VS een loer hadden gedraaid en de banen van Amerikaanse werknemers hadden gestolen. Trump zag zichzelf als iemand die deed wat hij had beloofd: Amerika weer sterk maken.

Dit is een licht bewerkte versie van de inleiding van ‘De lege troon’, dat maandag verschijnt.

Politicoloog Ivo Daalder (Den Haag, 1960, sinds 1994 Amerikaan) werkte voor de presidenten Bill Clinton en Barack Obama. Van 2009 tot 2013 was hij de Amerikaanse ambassadeur bij de Navo. Hij leidt de denktank Chicago Council on Global Affairs.

Ivo Daalder en James M. Lindsay
De lege troon. Hoe Amerika afstand doet van zijn rol als wereldleider
Unieboek Spectrum; 336 blz. € 24,99

Lees ook:

De eigen lijn van Trump daagt uit tot actie

Dat president Donald Trump zijn eigen lijn wil kiezen in het buitenlands beleid maakte hij deze week opnieuw duidelijk. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden