Winnares Vredesprijs: 'Begrijpen' is iets anders dan 'kritiekloos vergeven'

FRANKFURT - De Vredesprijs van de Duitse boekhandelaren is gisteren, ondanks eerdere protesten, uitgereikt aan de 78-jarige Islamwetenschapper Annemarie Schimmel. Professor Schimmel gebruikte gisteren haar dankwoord in de Frankfurter St. Paulskirche om te benadrukken hoe zeer zij tegen het doodvonnis is dat islamitische fundamentalisten over de schrijver Salman Rushdie hebben uitgesproken.

Toen bekend werd dat Annemarie Schimmel de Vredesprijs zou krijgen, veroorzaakte deze keuze van de Vereniging van Duitse boekhandelaren veel kritiek omdat Schimmel volgens de critici niet voldoende Rushdies doodvonnis zou hebben veroordeeld. Bovendien zou zij na een lezing in Aken zich hebben laten ontvallen dat 'Salman Rushdie kan doodvallen.'

“De methodes van wetenschap en literatuur zijn één”, zo zei Schimmel gisteren, “en die van pers en politiek een andere. Beide zijden zijn het echter over de plaats van het vrije woord in de samenleving eens. Ik heb de afgelopen maanden benadrukt dat ik de Fatwa tegen Rushdie afkeur en dat ik op mijn manier zal proberen mij voor de vrijheid van het woord in te zetten.”

Schimmel kreeg de Vredesprijs omdat zij zich, volgens de Vereniging van Duitse boekhandelaren, heeft ingezet voor een beter begrip van de Islam in het westen. En, zoals bondspresident Roman Herzog het gisteren in zijn rede formuleerde, “zonder een wederzijds kennen is er geen wederzijds begrip, zonder begrip is er geen wederzijds respect en geen vertrouwen en zonder vertrouwen is er geen vrede, maar werkelijk alleen het gevaar van de botsing.”

Roman Herzog zei dat zelfs de discussie rond de prijsuitreiking aan Annemarie Schimmel een bijdrage heeft geleverd aan een beter begrip van de Islam in Duitsland. “Hoe zouden we anders geweten wat sufisme inhoudt en vanuit welke gezichtspunten men een Fatwa moet beoordelen?”

Hij besloot dat die kennis van de Islam vooral ook in een multiculturele samenleving van levensbelang is: “Christenen, moslims en atheïsten wonen tegenwoordig in dezelfde landen, in dezelfde steden, ja zelfs in dezelfde straten en huizen. Dat vreemde leven is hier sneller gekomen dan de interreligieuze of interculturele dialoog. Die moet nu snel volgen, zodat het met-elkaar-leven niet tot een nachtmerrie wordt.”

Annemarie Schimmel merkte op dat het in deze tijden van de massamedia, “het bijna onmogelijk lijkt fijner te differentiëren en de zachtere vormen, de positieve aspecten van de levende Islam te herkennen. (...) Het woord 'begrijpen' schijnt tegenwoordig de betekenis gekregen te hebben van 'kritiekloos vergeven'. Echt begrijpen komt echter voort uit historische feiten en ontwikkelingen. Maar zulke kennis ontbreekt bij velen.”

Dat een diepe kennis van de Islam niet blind maakt voor de uitwassen, liet Schimmel gisteren zo duidelijk blijken, dat zelfs haar tegenstanders overtuigd zouden moeten zijn: “Liefde is het oog van het intellect, zeiden middeleeuwse theologen. Het is makkelijk om te zeggen dat liefde blind maakt maar ik geloof dat diepe liefde tegelijk de ogen opent. Men ziet de fouten en de zonden die het geliefde wezen maakt, met meer zorg als die van een onbekende. Als wij, die ons leven eraan hebben besteed de wereld van de Islam in haar veelzijdigheid te doorgronden om haar positieve kanten in de openbaarheid te brengen, dan is het juist voor ons een des te grotere schok de ontwikkelingen te zien die zich tijdens de afgelopen decennia in delen van de islamitische wereld voltrokken hebben. Leek het er eerst op dat de Islam zich weerde tegen al te veel invloed uit het westen, tegenwoordig ziet het er anders uit. We zijn geconfronteerd met een uitdrukking van pure machtspolitiek, ideologieën die zich bedienen van de Islam als toverwoord en die met de religieuze beginselen nauwelijks iets gemeen hebben. Ik heb in de Koran of in andere tradities in ieder geval niets gevonden dat terrorisme beveelt of zelfs maar toelaat.”

“Geen weldenkend mens zal terroristische wandaden in welke hoek van de wereld en vanuit welk gezichtspunt ook, goedkeuren. En niemand zou gelukkiger zijn dan wij oriëntalisten, als doodvonnissen of gevangenisstraffen voor personen met afwijkende standpunten afgeschaft zouden worden zodat we eindelijk weer tot een dialoog kunnen komen. Vele fundamentalisten schijnen te vergeten dat de Koran maant: 'Geen dwang bij het geloof'. Een fundamentalistisch misbruik van de Islam staat ver weg van de beleefde Islam, het is een karikatuur.”

Dat Schimmel als wetenschapper, zoals zij zelf zegt, ver weg staat van de alledaagse politiek, moet na haar rede van gisteren met een korrel zout worden genomen. Tot slot van haar indrukwekkende toespraak spiegelde ze haar toeschouwers voor waar haar persoonlijke betrokkenheid met de Islam in schuilt: “Mijn beeld van de Islam is niet ontstaan door onderzoek naar islamitische kunst en literatuur maar meer nog door de omgang met moslim-vrienden over de hele wereld die me steeds liefdevol in de families opnamen. Voor mij zijn dat mensen zoals de Turkse vrouw Genc uit Solingen die ondanks de vreselijke moord op haar familie geen haat tegen de Duitsers voelt. Zij zijn het die de tolerante Islam vertegenwoordigen die ik decennia lang heb leren kennen.”

“Mijn weg voert niet over die van de openbare declamatie. Mijn weg is niet spectaculair maar ik vertrouw erop dat het zachte, bewegende water mettertijd de harde steen zal slijpen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden