Winnaar is niet te voorspellen

Vanavond is duidelijk wie de Ako Literatuurprijs 2013 in de wacht sleept. Eén ding is duidelijk: een Vlaming zal dit jaar niet winnen.

Wordt het 'De Boerenoorlog' (van Martin Bossenbroek), of de Franse Revolutie (Joke van Leeuwen, 'Feest van het begin')? Wint Genua ('La superba' van Ilja Leonard Pfeijffer) of Rhoon ('De vergelding' van Jan Brokken)? Gaat de prijs naar een spelend jochie (Wouter Godijn, 'Hoe ik een beroemde Nederlander werd') of naar een onechte zoon die zijn vader zoekt (Allard Schröder, 'De dode arm')? Patrick Janssen, Vlaams parlementslid en voorzitter van de jury van de Ako Literatuurprijs 2013 zal het ons vanavond in het Museum Beelden aan Zee in Den Haag openbaren.

De Ako Literatuurprijs is Nederlands oudste commerciële literaire prijs, in 1987 voor het eerst uitgereikt (aan Bernlef voor 'Publiek geheim'). Aanvankelijk fronsten de literaire highbrows nogal bij het nieuwe verschijnsel: een ordinaire stationskiosk-keten die een literaire schrijver ging bekronen met een torenhoog prijzengeld en allemaal bombarie op de televisie. Inmiddels is de prijs geheel en al ingeburgerd. Andere commerciële literatuurprijzen volgden, zoals de Libris Literatuurprijs (eerste editie 1994), de Gouden Uil Literatuurprijs in België en de VSB-Poëzieprijs. Er is genoeg plaats voor zulke door banken en boekhandels uitgedeelde lauweren.

De Ako en de Libris literatuurprijs hebben overigens veel van elkaar weg, al worden ze in verschillende seizoenen uitgereikt: ze coveren grotendeels dezelfde Nederlandstalige literaire oogst, en de jury wordt steeds voorgezeten door een Bekende Nederlander of Vlaming uit de publieke sector. Ook het prijzengeld, 50.000 euro, is gelijk. Een verschil tussen beide is echter dat bij de Ako ook literaire non-fictie voor bekroning in aanmerking komt, en bij de Librisprijs alleen literaire fictie.

De instelling van de Ako Literatuurprijs en in zijn kielzog de andere commerciële prijzen heeft een sterk prijsopdrijvend effect gehad. Zo overtrof ze in één keer verre de traditioneel belangrijkste literaire prijs in Nederland, de P.C. Hooftprijs (door W.F. Hermans in 1971 nog geweigerd omdat hij in plaats van het in de toezeggingsbrief abusievelijk genoemde bedrag van 18.000 gulden slechts 8000 gulden zou krijgen), die inmiddels 60.000 euro groot is.

Wie de geschiedenis van de Ako Literatuurprijs bekijkt, gemakkelijk te volgen op de website www.akoliteratuurprijs.nl, valt een aantal dingen op. In de 26 voorafgaande edities won vijf keer een vrouw. Vier Vlamingen toucheerden de prijs, van wie liefst drie de afgelopen vier jaar. Drie keer won een non-fictiewerk. Vervolgens kun je er een aantal kansberekeningen op loslaten: de kans om als genomineerde vrouw de prijs te winnen is één op zeven. Ook een genomineerde Vlaming heeft een kans van één op zeven om de prijs te winnen, een non-fictiewerk daarentegen loopt een kans van één op negen om 50.000 euro in de wacht te slepen. De enige Vlaamse vrouw die ooit met een non-fictiewerk was genomineerd, Patricia de Martelaere, won hem overigens nooit.

Hoewel de literatuur met de meeste winnaars vrede kan hebben, is er in de loop der jaren toch een aantal verrassende bekroningen uit de bus gerold, wat de gedachte versterkt dat een jury die er niet uitkomt voor een compromis kiest. Dat was zeker in 1989 het geval, toen de onbekende Vlaamse schrijfster Brigitte Raskin won, nota bene met haar debuut 'Het koekoeksjong' (vóór bijvoorbeeld Rudy Kousbroek en Bernlef). Ook in 1993 zaten de bookmakers er faliekant naast. Als er één boek ooit gedoodverfd winnaar van de prijs was, was het in dat jaar wel 'De ontdekking van de hemel' van Harry Mulisch, maar de prijs ging naar Marcel Möring, voor 'Het grote verlangen', ook niet onverdienstelijk maar beslist niet van de allure van Mulisch. In het juryrapport stond het als volgt: 'De ultieme keuze wordt geleid door de weg van het hart. Een minderheid van de jury heeft zich van harte aangesloten bij de keuze van de meerderheid. De jury koos voor de kamermuziek, voor de sonate, en bekroonde 'Het grote verlangen' van Marcel Möring.'

Dat klinkt mooi, maar de voorzitter van dat jaar, de Belgische premier Mark Eyskens, klapte later in een interview uit de school over de ware toedracht: "Toen ik Ako-voorzitter was, bleek ook Harry Mulisch in de running. Maar hij kreeg de Ako-prijs niet, omdat een aantal juryleden vond dat die auteur al voldoende gelauwerd was en daar bovendien erg trots op was. Zodat hij zeker niet te beklagen was. Een jonge auteur, Marcel Möring, ging toen met de grote prijs lopen." De pauw werd dus bestraft.

In 2005 was er een relletje rond de prijs, aangesticht door GeenStijl dat beweerde dat al van tevoren vaststond dat het volwassen jongensboek 'Joe Speedboot' van Tommy Wieringa zou winnen, maar de winnaar van dat jaar werd Jan Siebelinks religieuze epos 'Knielen op een bed violen', dat vervolgens een van de grootste naoorlogse bestsellers werd.

Ook de keuze in 2007 voor Hans Münstermanns roman 'De bekoring' moet een kleine verrassing zijn geweest. Ik zat toen overigens zelf in de jury (onder voorzitterschap van prinses Laurentien) en kan getuigen dat de keuze voor dat boek toch vrij eensgezind was. Maar de buitenwereld had ongetwijfeld op een bekroning van Stefan Brijs' publiekssucces 'De engelenmaker' gerekend. En in 2011 dacht iedereen dat de prijs naar Peter Buwalda zou gaan voor zijn roman 'Bonita Avenue', maar het werd (compromis?) Marente de Moor met 'De Nederlandse maagd'.

Zo blijft het aardige van de prijs toch dat de winnaar met geen mogelijkheid valt te voorspellen. Het enige wat we zeker weten, is dat het geen Vlaming zal zijn, want daarvan is er dit jaar, ondanks een Vlaamse juryvoorzitter, niet een genomineerd.

De genomineerden
Martin Bossenbroek De Boerenoorlog (Athenaeum-Polak & Van Gennep)

Jan Brokken De vergelding (Atlas Contact)

Wouter Godijn Hoe ik een beroemde Nederlander werd (Atlas Contact)

Joke van Leeuwen Feest van het begin (Querido)

Ilja Leonard Pfeijffer La Superba (De Arbeiderspers)

Allard Schröder De dode arm (De Bezige Bij)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden