Winnaar Frank Ankersmit brengt de geschiedenis provocerend dichtbij

Uit vijf filosofische boeken met ervaringen koos de jury van de Socrates Wisselbeker gisteravond de meest provocerende bijdrage: die van Frank Ankersmit.

’De sublieme historische ervaring’ van Frank Ankersmit – bekend van Trouws Filosofisch Elftal – is zeker geen gemakkelijk boek, dat moest de jury toegeven.

Maar in diepgang en ideeënrijkdom overtreft het volgens haar alle andere: de lezer treft er op bijna iedere bladzijde een onverwachte of tegendraadse gedachte aan die hem aan het denken zet. Reden om Ankersmit de prijs voor het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende filosofische boek van 2007 toe te kennen.

Die prijs, de Socrates-wisselbeker en 500 euro, ontving hij gisteravond tijdens de jaarlijkse Nacht van de Filosofie in Amsterdam. Het juryrapport noemt zijn boek een ’heel spannende en stoutmoedige poging om een ijzeren filosofisch taboe te doorbreken’. Want de uitkomst van Ankersmits betoog is dat historici het verleden direct kunnen ervaren, en die gedachte zal door filosofen met grote argwaan bekeken worden. Naast filosofen als Rorty en Gadamer speelt de historicus Huizinga een prominente rol in Ankersmits betoog. Het enige bezwaar tegen dit boek is, dat een ander het vertaalde vanuit het Engels.

De vijf auteurs van de shortlist vonden filosofische inspiratie in hun persoonlijke ervaring: dat maakt hun boeken concreet en goed leesbaar. Want wie herkent niet dat onaangename gevoel van leegte dat verveling heet? Genomineerde Awee Prins heeft er al een leven lang last van en onderzocht het in ’Uit verveling’. Prins koppelt verveling aan onze al maar toenemende zucht naar verstrooiing. Vervelend geschreven is het niet, vond de jury, hoewel de stem van Heidegger wel minder luid had mogen doorklinken.

Herkenbaar is ook het gevoel dat iets juist niet lukt als je het heel erg graag wilt. Erik Oger schrijft in ’Nachtoog, schuine wegen van de filosofie’ dat je wakker blijft als je heel hard probeert in slaap te komen. En hoe meer we van de auto gebruik maken om tijd te winnen, des te meer tijd verliezen we in de file. Ook filosofen doen soms te hard hun best volgens een rechte lijn te denken. Niet doen, meent Oger, want het denken verloopt vaker via ‘schuine wegen’. De jury beoordeelde Ogers boek als erg herkenbaar en grappig, al bedelft de auteur zijn lezer soms wel onder héél veel voorbeelden.

Ook de postreligieuze mens verlangt naar extase, denkt Maarten van Buuren. In De innerlijke ervaring gaat hij na hoe twintigste-eeuwse kunstenaars deze ervaringen waarin het ‘ik’ verdwenen is, opvatten. Grensoverschrijdende dimensies van erotiek, dood, geweld, maar ook van kleur en herinnering komen ter sprake. Van Buuren brengt de kunstenaars, volgens de jury, goed voor het voetlicht, maar door de pluriformiteit van de essays ontbeert de bundel samenhang.

Waar het in Paul Moyaerts boek volgens haar aan ontbreekt, is actualiteit: hij mengt zich niet in het debat over religie. De inleiding van ’Iconen en beeldverering’ belooft religie op te vatten als symbolische praktijk waarvan beeldverering een essentieel onderdeel uitmaakt. Maar Moyaert preekt vooral voor zijn eigen katholieke parochie, meent de jury. Jammer, want zijn analyse van beeldvijandigheid en -verering in godsdiensten is interessant. Juist ook als de auteur parallellen trekt met het dagelijks leven, zoals de symbolische rol die de foto van een geliefde kan spelen.

In de jury zaten dit jaar Frans Jacobs (Universiteit van Amsterdam), Leonie Breebaart (Trouw) Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine) en Marnix Verplancke (De Morgen/Knack).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden