Windmolens hinderen zicht op het heelal

Harbert ten Have, beoogd windboer in de Drentse Veenkoloniën, dacht dat zijn 200 meter hoge windmolens de radioastronomie in Dwingeloo niet zouden storen. Wel dus.

Iedere wandelaar of fietser in nationaal park Dwingelderveld bij het Drentse Dwingeloo, kent 'm: de radiotelescoop. Het stalen bouwwerk met een diameter van 25 meter is een ijkpunt aan de rand van de Dwingeloosche Heide. Ooit zijn met deze telescoop twee kleine melkwegstelsels ontdekt, Dwingeloo 1 en 2. Sinds 2009 is het een rijksmonument.

De Dwingelose schotel wordt allang niet meer voor wetenschappelijke doeleinden gebruikt. Het wetenschappelijk onderzoek in het heelal wordt nu gedaan door Lofar, een wijdvertakt netwerk van antennes, waarvan de kern in Exloo staat, op steenworp van het Dwingelderveld.

Gevoelig spul, die antennes. Gammel aangelegd schrikdraad rond een schapenveldje van een lokale hobbyboer in de buurt kan het netwerk al verstoren. Toeristen en omwonenden van het Dwingelderveld wordt verzocht hun mobiele telefoons uit te zetten. Alles wat boven de horizon uitsteekt is een potentiële bedreiging voor Lofar. Vooral als er ook nog enorme draaiende wieken op zitten.

Maar Harbert ten Have en een groep boeren die in de Veenkoloniën vijftig megawindmolens van 200 meter hoog willen plaatsen, voorzagen geen probleem: de molens zouden het prestigieuze wetenschappelijke project van Lofar op geen enkele manier in de weg zitten. Maak je geen zorgen, had Ten Have gezegd, er zal voldoende afstand blijven tussen de turbines en de Lofar-antennes. Nou, in dát geval was hij de laatste die bezwaar zou maken, antwoordde Marco de Vos, zakelijk directeur van het Nederlands instituut voor radioastronomie Astron, eigenaar van het Lofar-netwerk. Dat was een jaar of wat terug.

Maar voor een wetenschapper geldt: meten is weten en dus besloot De Vos uit te laten zoeken of de sussende woorden van Ten Have en zijn boeren spoorden met de praktijk. Hij liet afgelopen zomer een van zijn radio-sterrenkundigen in een simpel veldexperiment nagaan of windkolossen van 200 meter echt zijn zicht op het buitenaardse niet zouden aantasten.

Dus wel. Die windmolens kunnen hier niet worden neergezet, zegt De Vos nu. In een zienswijze die een Amsterdamse advocatenkantoor bij het Rijk indiende, staat dat de planologie van minister Kamp 'desastreus' zullen uitpakken voor Lofar. Het windpark zal, aldus deze zienswijze, 'tot een drastische inperking van het wetenschappelijk rendement leiden'.

Lofar doet onder meer onderzoek naar waterstofgas in het heelal. De astronomen kunnen door de uitbouw van de telescoop veel dieper het heelal inkijken dan ooit tevoren. Ze zoeken er naar de uiterst zwakke signalen van waterstofgas in het vroege heelal. Deze straling van neutraal waterstofgas komt uit de tijd dat het heelal een factor 10 jonger en kleiner was dan nu, zo'n 400 tot 800 miljoen jaar na de oerknal. Waterstof is de belangrijkste bouwsteen van het zichtbare heelal. Het aantonen van de straling van dit gas is van belang voor het begrijpen van de oorsprong van de structuur van het heelal.

Bij Exloo, aan de rand van de Veenkoloniën, ligt het kerngebied van Lofar en juist die antennes zullen worden verstoord door de windturbines, aldus de zienswijze. Burgers en instanties konden tot eind april hun kijk op het plan van Kamp indienen bij het rijk.

"Ze moeten zich schamen bij Lofar", zegt windboer Ten Have. Hij is ziedend. Actievoerders kunnen hem voor rotte vis uitmaken, Ten Have blijft de diplomatieke hereboer. Maar een ploeg eigenwijze wetenschappers uit Dwingeloo kan hem furieus maken, zo blijkt. De protesten van Lofar betekenen een serieuze bedreiging voor het deel van het windplan waarvoor Ten Have en zijn boeren hebben getekend. Het gaat om 'zijn' windmolens die binnen de kritieke straal van vijf kilometer rond de kern van Lofar staan.

Ten Have: "Sinds 2010 zijn we met Lofar in gesprek geweest. We hebben afgesproken dat ze van ons geen hinder zullen hebben. En nu draaien ze ineens om. Er is al veel ruimte rond de antennes vrijgehouden. Maar ze gaan het afleggen. Als je ziet wat ons windpark voor Nederland gaat betekenen en wat Lofar betekent, dan weet ik wel hoe de balans uitvalt."

Stoere taal, die aanvankelijk ook door minister Kamp werd gebezigd, want een Brits bureau had immers eerder al gesteld dat de windmolens Lofar niet serieus zouden hinderen. Dat bureau, PagerPower Ltd., hield toen wel een slagje om de arm: Lofar zou misschien wel een beetje last kunnen krijgen van de windmolens, maar hoeveel was moeilijk vast te stellen. Minister Kamp vond dat het effect aanvaardbaar was. Lofar vindt die gevolgtrekking 'op z'n minst opmerkelijk': er wordt onderkend dat er effecten zijn en hoewel de Britse onderzoekers zeggen dat niet is vast te stellen hoe groot die effecten zijn, wordt geconcludeerd dat ze aanvaardbaar zijn, aldus de zienswijze.

Aan de kwaliteit van dat onderzoek, uitgevoerd door het bedrijf PagerPower, moet ernstig worden getwijfeld, zegt Lofar. PagerPower zou onvoldoende specifieke kennis hebben van laagfrequente radiotechnologie, die in Dwingeloo wordt gebruikt. De Britten zouden vooral gespecialiseerd zijn in het effect van windturbines op radar-, radio- en televisiesignalen. Dat is heel iets anders dan radio-astronomie.

Kamp kreeg afgelopen maart de Tweede Kamer al tegenover zich. Die vond dat de minister beter moest kijken naar de risico's voor Lofar. De minister droeg uiteindelijk zijn agentschap Telecom op een grondige studie te doen naar de effecten van de windmolens op het wetenschappelijke project. Nederland heeft een naam op gebied van astronomie, Astron hoort bij de top 3 van de wereld. De Telecom-studie loopt nog.

Zeven van de turbines staan binnen de cirkel van vijf kilometer rond de kern van Lofar. Voor dat gebied geldt volgens de provincie Drenthe de plicht van overheden om te overleggen met Lofar over plaatsing van obstakels, zoals windmolens. Dat is volgens Marco de Vos niet gebeurd. De uitkomsten van de metingen die De Vos afgelopen zomer liet uitvoeren naar het effect van grote windmolens, stemden hem niet vrolijk.

Lofar is een fijnmazig netwerk van antennestations voor het heelal. Er staan 24 meetstations rond Exloo in Drenthe, veertien staan er elders in het land en twaalf in enkele omringende landen (Duitsland, Frankrijk, Zweden en Groot-Brittannië). Ierland wordt binnenkort toegevoegd. Alles bij elkaar vormt dit bijzondere netwerk met meer dan 80.000 antennes de grootste radiotelescoop ter wereld.

"We hebben zwaar geïnvesteerd in onze infrastructuur", zegt De Vos. "Ik laat dat niet naar de vaantjes gaan. Niemand verwachtte dat hier van dit type molens zouden komen. Bij zo'n batterij molens gaan wij dwarsliggen. Daar zijn we voldoende helder over geweest. Wij zijn echt niet tegen windenergie, maar verwacht niet dat ik zeg: het valt mee als het niet meevalt. De initiatiefnemers hebben misschien een mooi economisch rekenmodel opgezet, maar wij hebben er wetenschappelijk nadeel van.

"Onze missie is astronomische ontdekkingen doen. Als die windmolens er komen, kun je de helft afschrijven van wat Lofar op wetenschappelijk gebied produceert. Onze studies hebben ook een economisch potentieel. Wij doen onderzoek naar het weer in de ruimte, naar de invloed van de zon op de energiehuishouding. Dat is, nu we middenin in een energietransitie zitten, van groot belang omdat elektriciteitsnetwerken door die veranderingen steeds complexer worden.

undefined

Groningen

"Er zijn mensen die vinden dat ik overdrijf. Daarom hebben we zelf een onderzoek gedaan in Roodeschool, vlakbij Eemshaven. Daar staat een antennestation van Lofar. In het noord-Groninger havengebied staan windturbines die qua grootte en capaciteit vergelijkbaar zijn met de windmolens die in de Veenkoloniën gepland zijn. Aangetoond werd dat de reflecties op de wieken van die windmolens leiden tot verminderd zicht van onze radiotelescoop."

De Vos vreest reputatieschade in het internationale wetenschappelijke wereldje als Lofar slechter gaat presteren door de ruis van windmolens. "Ik moet hier echt mee uitkijken, als wij onze sterke internationale positie niet willen verspelen."

Hij kreeg al een bezorgde brief van astronomen uit Groot-Brittannië. "De kern van ons wetenschappelijke werk ligt in dit gebied. Er zijn hier miljoenen geïnvesteerd in de infrastructuur, er ligt een wijdvertakt glasvezelnetwerk, waar ook bedrijven van profiteren."

undefined

Meer meten

Hij is blij met het onderzoek door het agentschap Telecom van het ministerie van economische zaken. Want één meting is nog geen meting, die moet gereproduceerd kunnen worden, wil de uitkomst valide zijn. Michiel Brentjens, radio-sterrenkundige bij Lofar, maakt zich daarover geen zorgen. Hij deed het veldexperiment bij Roodeschool. "De uitkomsten waren nogal helder", zegt hij.

Brentjens heeft geen goed woord over voor het onderzoek dat het ministerie van economische zaken door het Britse bedrijf liet doen naar de effecten van de windmolens op het signaal van Lofar. De uitkomsten van die studie zijn overigens wel uitbundig gebruikt in de milieu-effect-rapportage over het Drentse windpark.

Brentjens: "De Britse onderzoekers hebben niet begrepen hoe de signaalverwerking van een radiotelescoop werkt. Ze hebben een meetmethode gebruikt die niet relevant was voor radioastronomie."

Brentjens' veldproef in Roodeschool toonde binnen een minuut al effecten aan van de windmolens op het signaal. 'We zagen dominante storingen uit de directe omgeving van dat windpark in Eemshaven."

Veel mogelijkheden om de verstorende effecten van windmolens weg te nemen zijn er niet, zegt directeur De Vos. "Je kunt sommige storende elementen afschermen, bijvoorbeeld door er een aarden wal omheen te plaatsen. Dat kan bij transformatorhuisjes op de grond. Maar niet bij windmolens. Zodra een windmolen boven de horizon uitsteekt, hebben wij een probleem.

"Door aanpassingen kun je de schade beperken. We kunnen bijvoorbeeld met de exploitanten van windparken afspreken dat de molens worden stilgezet, als wij bepaalde onderzoeken willen doen.

"Maar dat is geen realistische oplossing. Het zou erop neerkomen dat die windmolens de helft van de tijd stil staan. Dat zal vast niet passen in het businessplan van de boeren."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden