Wim Kok verscheurde HSL-brief Netelenbos

Onderhandse aanbesteding van de hogesnelheidstrein kon, hadden de juristen van Verkeer en Waterstaat uitgezocht. Maar Netelenbos ving bot.

Een grote nachtmerrie voor ambtenaren is zelf te moeten opdraven bij een parlementaire enquête. Een drama. Ralph Pans schreef het als oud-topambtenaar in 2004 in zijn boek over politiek 'Haags spel. Achter de schermen van politiek Den Haag'. Gisteren moest Pans zelf met de billen bloot als secretaris-generaal van Verkeer en Waterstaat tussen 1998 en 2002. Hij gaf, onder ede, een kijkje achter deze schermen op de eerste dag van de parlementaire enquête over de haperende hogesnelheidstrein Fyra.

Hij stond erbij toen premier Wim Kok (PvdA) een vertrouwelijke handgeschreven brief van minister Tineke Netelenbos (PvdA) van Verkeer en Waterstaat versnipperde over de hogesnelheidslijn. Nee, waar de snippers precies belandden, kon hij zich niet heugen. Dit was Netelenbos' uiterste poging om haar collega's in het tweede paarse kabinet te bewegen de hogesnelheidstrein-zuid onderhands te gunnen aan de Nederlandse Spoorwegen (NS), Schiphol en de KLM.

Het Oranjeconsortium heette deze samenwerking. De enquêtecommissie wilde daarvan alles weten. Het idee om dit Hollandse drietal te interesseren voor de hogesnelheidslijn-zuid kwam immers uit de koker van Verkeer en Waterstaat. "Ik heb er weken over lopen piekeren", zei Pans. "Maar ik weet niet meer wie deze variant heeft bedacht." Het Oranjeconsortium volgde op een eerste, mislukte aanbestedingspoging door de NS. Onderhandse gunning zou vaart in het project houden.

Andere departementen én hun ministers zaten helemaal niet op zo'n niet-officiële aanbesteding - 'een verkenning' volgens Pans - te wachten. Deze internationale hogesnelheidslijn moest en zou Europees worden aanbesteed; het mocht geen Hollands onderonsje lijken. Vooral de minister van landbouw Laurens-Jan Brinkhorst (D66) maakte zich druk om het imago van Nederland in Brussel, meldde Pans. Ook die bewerkte premier Kok via vertrouwelijke persoonlijke brieven.

Pans had het de landsadvocaat eindeloos laten uitzoeken: onderhandse aanbesteding kon. Zo'n kabinetsbesluit zou juridisch houdbaar zijn. De Brusselse eis voor Europese aanbesteding bleek niet zo streng als beweerd. Netelenbos kreeg in de ministerraad echter nul op het rekest. Toen volgde haar vertrouwelijke briefje aan Kok. Ze dreigde nog net niet met aftreden. De enquêtecommissie achterhaalde de strekking van de brief, tot verrassing van Pans.

De secretaris-generaal op Algemene Zaken, wijlen Ad Geelhoed, had Kok geadviseerd Netelenbos' brief te verscheuren. De risico's waren te groot om van openbare aanbesteding af te zien en het pad te volgen van Verkeer & Waterstaat. Geelhoed noemde Netelenbos' briefje dodelijk als het ooit tot juridische procedures zou komen, onthulde het commissielid Ton Elias (VVD). Pans: "Kok zei tegen Netelenbos: ik wilde die brief niet hebben. Zij zei: maar ik heb hem geschreven."

Kok verscheurde de brief, verklaarde Pans. Het Oranjeconsortium met een HSL-Zuid-vergoeding aan het Rijk van 100 miljoen euro per jaar ging niet door. Netelenbos ging twee weken later om en opende het hoofdstuk van de openbare aanbesteding. De NS wonnen die met een astronomisch (later verlaagd) bedrag: 178 miljoen euro. Daarna kon de Fyra worden besteld.

Op 5 december 2001 werd de aanbestedingsovereenkomst tussen het Rijk en de NS gesloten in Madurodam. Pans herinnert zich niet meer of hij daarbij aanwezig was. Misschien weet zijn baas Netelenbos het wel. De oud-minister wordt donderdag verhoord.

Agenda

Morgen verschijnt oud-Philips-topman Jan Timmer voor de commissie. Hij was tussen 1996 en 2001 president-commissaris van de NS. Waarom ging hij akkoord met een enorm bod namens de NS op de hogesnelheidslijn? Morgen komt ook Wim Korf, projectleider HSL-zuid tussen 1995 en 2001. Hij moest bij Verkeer en Waterstaat regelen dat de HSL Amsterdam-Brussel via de vrije Europese markt naar het beste vervoersbedrijf zou gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden