Williamson zal Rome voor de keuze stellen

De Holocaust ontkennen is het topje van de ijsberg. De gerehabiliteerde conservatieven zijn tegen elk gesprek van Rome met andere godsdiensten.

De rehabilitatie van vier geëxcommuniceerde bisschoppen, onder wie holocaust-ontkenner Richard Williamson, door paus Benedictus XVI lijkt zeer ongelukkig gekozen. Hoogleraar Peter Nissen betoogde gisteren op deze pagina dat de paus zijn huiswerk niet goed gemaakt heeft. Benedicustus had kunnen weten welk vlees hij in de kuip had. Nissen wijst verder terecht op het ingebakken antisemitisme dat bon ton is in kringen rond de beweging van Lefèbvre, waartoe de vier gerehabiliteerde bisschoppen behoren. Maar het gevaar van de traditionalisten beperkt zich niet hiertoe.

Williamsons uitspraken zijn schokkend en verwerpelijk. Toch is dit maar het topje van de ijsberg. Het Tweede Vaticaanse (1965) Concilie heeft de aanzet gegeven voor een liturgievernieuwing. Het zichtbaarste onderdeel was dat de priesters de mis voortaan met het gezicht naar het volk vieren. Minder zichtbaar, maar even cruciaal, was de vervanging van oude antisemitische gebeden, waarvan de voorbede voor de Joden op Goede Vrijdag de bekendste is. In plaats van dat gebeden werd voor de ’ongelovige Joden’ (pro perfidis Iudaeis) klonk nu het veel zachtere: ’Laat ons bidden voor het joodse volk, dat het eerst het woord van God heeft gehoord; dat zij mogen groeien in de liefde voor zijn Naam en in trouw aan Zijn verbond’.

Met het toestaan van de oude ritus in 2007 moest er echter een ’oplossing’ gevonden worden voor de oude, antisemitische formulering. Het werd een compromis, waarin Joden en veel katholieken zich niet konden vinden.

De dubbele toenadering van Benedictus –liturgie en rehabilitatie – heeft oude gronden. In 2003 schreef de toenmalige prefect van de Congregatie van de Geloofsleer aan Lefèbvre-sympatisant mgr. Heinz Lothar Barth dat hij zelf groot voorstander is van de invoering van de oude Latijnse ritus. Of hij daarin zou slagen, betwijfelt Ratzinger, omdat „bij teveel katholieken een jarenlang ingepompte afwijzing van de traditionele liturgie heerst die ze verachtelijk voorconciliair noemen. Ook bij vele bisschoppen moet op aanzienlijke tegenstand tegen een algemene toelating gerekend worden”. Een beperkte toelating was wél mogelijk. Op den duur zou de katholieke kerk echter weer één enkele ritus moeten hebben: de oude tridentijnse ritus.

De groep rond de schismatieke bisschop Lefèbvre wees niet alleen de liturgische vernieuwingen van Vaticanum II af. Zij gruwen ook van de decreten ’Dignitatis Humanae’ (over de godsdienstvrijheid) en ’Nostra Aetate’ (over de interreligieuze dialoog). Het gaat hierbij zowel om afwijzing van de dialoog met het Jodendom als met de islam, terwijl beide relaties in de concilieverklaringen met waardering worden genoemd.

De vorige paus, Johannes Paulus II, heeft zich zeer ingezet voor de dialoog met Jodendom en islam. Het is dan ook niet toevallig dat de kringen rond Lefèbvre en de Pius X broederschap juist deze paus als ’vals’ beschouwen.

De Wereldgebedsdag in Asissi, waar vele godsdiensten samenkwamen om te bidden, was hun een doorn in het oog. ’De zetel is vacant’, roepen deze ultrakatholieke fundamentalisten al jaren, waarmee ze bedoelen dat sinds het Tweede Vaticaans concilie geen rechtmatige paus meer op de stoel van Petrus zit. Het vele wat het Vaticaan bereikt heeft in zijn denken en handelen tegenover Joden, moslims en andersdenkenden staat hier zonder meer op het spel.

Het is dus een vergissing te menen dat het de volgelingen van Lefèbvre alleen maar om de terugkeer van de traditionele liturgie is te doen. Er schuilt een hele ideologie achter van afwijzing van de dialoog met andere godsdiensten en ontkenning van het recht op vrijheid van godsdienst.

De katholieke kerk zal zuinig op de Joods-christelijke dialoog dienen te zijn en niet vanwege een hang naar traditionele liturgie dergelijke monsterlijke uitspraken in haar gelederen willen dulden.

Marcel Poorthuis
theoloog verbonden aan de theologische faculteit Universiteit Tilburg

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden