William Sutcliffe / Horror voor ouders

Horror voor ouders. William Sutcliffe schrijft over een kind met 'verkeerde vrienden'.

door Iris Pronk

Zijn succesboek gaat nog altijd van hand tot hand in groezelige hotelkamers. In New Delhi, Bangkok, Amsterdam en Hanoi, overal smullen rugzaktoeristen van 'Ben je ervaren?' (1997), de satirische backpackersroman van William Sutcliffe. Genadeloos fileert de schrijver hun oppervlakkige cultuur: de bananenpannenkoeken, de slaafse navolging van de Lonely Planet, het genavelstaar, het totale gebrek aan avontuur. Vindt hij het niet vervelend, om steeds met dat ene boek geassocieerd te worden?

,,Nee hoor'', zegt Sutcliffe, terwijl hij in een salade niçoise prikt aan het Amsterdamse Spui. ,,Want dat is het boek dat mijn leven veranderde.'' Sinds 'Ben je ervaren?' kan hij zich helemaal aan het schrijven wijden, hoeft hij er niet meer naast te werken. Hij schreef sindsdien twee andere romans: 'De zeshoeksverhouding' (2000), over de relatieperikelen van twintigers in het jachtige Londen. En recent 'Verkeerde vrienden' (2004), waarin een jonge jongensvriendschap vreselijk ontspoort.

Vanwege dat boek is Sutcliffe nu in Amsterdam, maar hij wil best eerst uitleggen waarom 'Ben je ervaren?' nog steeds niet verfilmd is. De filmrechten zijn al jaren geleden verkocht, er liggen minstens vier versies van het script, er waren verschillende regisseurs geïnteresseerd. Nu ligt het initiatief bij Gurinder Chadha, de succesvolle regisseur van 'Bend it like Beckham'. Maar het zou kunnen dat ook zij het project laat liggen, zegt Sutcliffe gelaten. Het filmproces is stroperig, zelfs met advocaten moeilijk te sturen: ,,Zo gaat dat in Hollywood. Van 'De verborgen geschiedenis' van Donna Tartt is ook nog steeds geen film.''

Daarom concentreert Sutcliffe -een van de jonge succesauteurs van Engeland- zich liever op zijn boeken en op zijn favoriete thema: het complexe spel van menselijke relaties. In 'Verkeerde vrienden' neemt de Engelse schrijver nu eens niet zijn eigen generatie onder het mes. Geen satirische analyse van volwassen verhoudingen, geen 'Sex en the City', maar vriendschappen van jongetjes in een buitenwijk. Hoofdpersoon en de verteller van het verhaal is de tienjarige Ben, een doodgewoon jongetje met aardige ouders, een oudere zus en een broer. Bens beste vriend is zijn buurjongen Olly, met wie hij Monopoly speelt, worstelt, voetbalt, gewone jongensdingen doet.

En dan verschijnt Carl, een jongen die niet deugt. Hij woont in een vervallen huis zonder vader, met een moeder die drinkt. Carl rookt, doet gevaarlijk met een kettingzaag, steekt zijn voetbal in de fik, slaat tijdens een kaartspelletje Bens knokkels tot ze bloeden. Carl doet nog iets veel ergers: hij pakt Olly van Ben af.

,,Kindervriendschappen kunnen de intensiteit hebben van een volwassen liefdesrelatie,'' zegt Sutcliffe. Hij vergelijkt Carl met de minnares die doelbewust een gelukkig huwelijk verwoest. Liefde, verraad, goed en kwaad, die oerkrachten woeden óók in het leven van kinderen. Maar dat leven speelt zich wel af op een andere planeet, onbereikbaar voor hun ouders: ,,De ouders van Ben zijn goede mensen, maar ze hebben niet eens een clue.''

Het is een van de verontrustende conclusies in 'Verkeerde vrienden': volwassenen zijn blind voor de echte sores, de grote drama's van hun kinderen. De roman start luchtig en geestig als 'Het geheime dagboek van Adrian Mole', maar eindigt beklemmend, meer in de toon van het onheilsdrama 'Heer der vliegen'. Ben raakt steeds meer onder Carls invloed, gaat spijbelen, jatten, volgt Carl in al zijn grillen -óók als die duistere plannen heeft met een mes... En zijn ouders zien het níet. Sutcliffe: ,,Ik realiseer me dat dit een onvervalst horrorverhaal is voor ouders. Mensen beschouwen probleemkinderen vaak als vreemde wezens, met wie ze niets te maken hebben. Maar Ben is absoluut geen kwaaie jongen.''

Of een kind de goede of de verkeerde kant opgaat, hangt af van de omstandigheden, zegt de schrijver, die zelf sinds één jaar vader is: ,,Ieder kind is ontvankelijk voor het kwaad. Daar praten we niet vaak over, we durven over onze kinderen niets slechts te denken. Maar misschien is het bevrijdend om daar wel eens bij stil te staan.''

Kinderen zijn autonome individuen, die zélf moeten leren wat het verschil is tussen goed en kwaad. Niet door te kijken naar hun ouders, maar door wat ze zelf ervaren, stelt Sutcliffe: ,,Ik denk dat kinderen vaak helemaal niet in volwassenen geïnteresseerd zijn.'' Wel interessant zijn sport en comics, werelden waaraan Ben veel van zijn (karikaturale) ideeën ontleent. Hij ziet -ook voor de komst van Carl- elke relatie als een spelletje, een wedstrijd die hij kan winnen of verliezen. Dat competitieve gedrag hoort bij die leeftijd, zegt Sutcliffe: ,,Sport- en striphelden bepalen zijn morele kader. Ben ziet de wereld in zwart en wit en dat werkt, totdat hij Carl tegenkomt.''

Van Carl valt niet te winnen, want die bedient zich van allerlei volwassen trucs: hij manipuleert, stuurt voortdurend aan op conflicten, maakt de jongens bang. En hij speelt ze tegen elkaar uit, vernedert Ben, sluit hem buiten. Het is een belangrijk thema in 'Verkeerde vrienden': het gepest en getreiter op straat en in de schoolklas, de besmettelijke 'ziekte van de uitgestotene'. Ben verkiest Carls wrede spelletjes boven het isolement, hij heeft liever slecht dan helemaal geen gezelschap.

,,Kinderen zijn net zo wreed als volwassenen'', denkt Sutcliffe, ,,maar bij kinderen is die wreedheid naakter, duidelijker. Zij moeten al die morele dingen nog oefenen. Ze zijn niet kwaadaardig, maar we zorgen nu eenmaal eerst voor onszelf en dan pas voor een ander.'' De survival of the fittest op kinderformaat: in 'Verkeerde vrienden' loopt die strijd niet voor iedereen goed af. Al blijft het echte drama -waarbij we bloed, misschien zelfs moord vermoeden- buiten beeld. Welke schade het mes van Carl aanricht, daar moet de lezer maar naar gissen: ,,Ik wilde geen boek maken met een shock-horror einde, dan zou het te zwart zijn geworden.'' Hij wilde vooral laten zien hoe geleidelijk en onontkoombaar een gewone kindervriendschap in een buitenwijk kan ontsporen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden