Willem wie?

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van het Rembrandthuis in Amsterdam.

HENNY DE LANGE

Eeuwenlang werd deze tekening van Rembrandt uit 1652 beschouwd als een zelfportret. Het Nederlandse opschrift, onder zijn voeten, wijst daar ook op: 'getekent door Rembrant van Rhijn naer sijm selves sooals hij in sijn schilderkamer gekleet was'. Pas later werd het Franse onderschrift toegevoegd: 'Rembrandt in de jas waarin hij gewoonlijk schilderde'. Waarschijnlijk is dat gebeurd bij de veiling van 350 tekeningen van Rembrandt in 1741 in Parijs. Deze tekening zat daar ook bij.

Van die 350 tekeningen bleek uiteindelijk maar een vijfde echt gemaakt te zijn door de grote meester. Het merendeel was van zijn leerlingen. En dat geldt ook voor dit 'zelfportret' dat in 1919 in de collectie van het Rembrandthuis in Amsterdam terechtkwam. Het was een schenking van een groepje weldoeners dat het portret had gekocht bij kunsthandelaar Goudstikker. Decennialang werd de tekening als een originele Rembrandt gepresenteerd. Tot in 2005 Rembrandt-deskundige Ernst van de Wetering oordeelde dat dit werk niet aan Rembrandt toegeschreven mocht worden. Sindsdien ligt de tekening, die daarvoor regelmatig werd uitgeleend aan musea in het buitenland, in het depot. Want wat moet je met een onechte Rembrandt, waarvan niet eens bekend is wie hem dan wel heeft gemaakt?

Toch hangt deze tekening vanaf vandaag weer op zaal. Als een surprise verstopt achter een fluwelen gordijntje, dat bezoekers opzij mogen schuiven. Speciaal voor Trouw hebben Peter Schatborn, de expert op het gebied van tekeningen van Rembrandt, en assistent-conservator Leonore van Sloten dit werk uit de kelder gehaald. Niet alleen omdat het illustratief is voor het onderzoek naar echte en onechte Rembrandts. Maar ook omdat Schatborn heeft ontdekt wie deze tekening heeft gemaakt. Maar daarover straks meer.

Deze tekening is bepaald geen buitenbeentje. Talrijke tekeningen die oorspronkelijk als echt werden beschouwd, blijken te zijn gemaakt door Rembrandts leerlingen of tijdgenoten. Die verwarring kon ontstaan, vertelt Schatborn, omdat het werk van kunstenaars en hun leerlingen en navolgers meestal bij elkaar werd bewaard. Populaire kunstenaars als Rembrandt hadden gedurende hun werkzame leven vaak vele leerlingen die werden opgeleid om de stijl van de meester zo goed mogelijk te leren kopiëren. Ook waren er handelaars die destijds albums samenstelden waarin originelen, kopieën en anonieme en minder goed verkoopbare tekeningen werden opgenomen.

Negen dozen met tekeningen van Rembrandt trof Schatborn in 1968 aan, toen hij na zijn studie kunstgeschiedenis een baan kreeg als conservator bij de afdeling tekeningen van het Rijksprentenkabinet van het Rijksmuseum. "Mijn directeur K. G. Boon vertelde me op mijn eerste werkdag dat de tekeningen van Rembrandt en zijn leerlingen mijn specialisme zouden gaan worden." In 1969 zou in het Rijksmuseum een grote Rembrandt-tentoonstelling worden gehouden. Boon had daarvoor de selectie van de tekeningen gemaakt. Schatborn moest assisteren bij het schrijven van de catalogus. Toen al ging hij bij enkele tekeningen van Rembrandt twijfelen of ze wel echt van zijn hand waren. "Die hebben we ook niet opgenomen in de bestandscatalogus. Enkele heb ik later aan Carel Fabritius toegeschreven."

Bij dit zelfportret waren er destijds nog geen twijfels over de echtheid. Schatborn: "Maar ik herinner me wel dat ik er vragen over had". Vooral de tekenstijl vond Schatborn niet karakteristiek voor Rembrandt. De vragen bleken terecht. Later concludeerde Ernst van de Wetering dat het onwaarschijnlijk is dat de tekening door Rembrandt zelf werd gemaakt, omdat de figuur overeenstemt met twee andere werken: een geschilderd zelfportret van Rembrandt in dezelfde houding - maar niet ten voeten uit - en een ets waarin de positie van het hoofd en de hoed overeenkomen.

Maar wie heeft hem dan wel gemaakt? Waarschijnlijk was dat Willem Drost. Willem Drost? Wie is dat, nooit van gehoord, is dat erg? Nee, zegt Schatborn, de meeste mensen zullen deze kunstenaar niet kennen. En zo gek is dat niet, want hij is al jong overleden in Venetië. "Het is jammer dat hij zo vroeg is gestorven, want hij was een groot kunstenaar en één van de beste leerlingen van Rembrandt."

Maar nu de hamvraag: waar baseert Schatborn zijn conclusie op dat Drost deze tekening waarschijnlijk heeft gemaakt? "Om te beginnen ga je uit van tekeningen die zéker door hem zijn gemaakt. Die zijn er: twee voorstudies voor schilderijen. En dan ga je vergelijken en kijken hoe Drost de lijntjes op papier zette met de pen. Je kijkt ernaar zoals een dokter naar zijn patiënt: heeft hij griep of een longontsteking? Wat zijn de symptomen? Dan vallen dingen op. Bijvoorbeeld dat Drost - en daarin onderscheidt hij zich ook van Rembrandt - heel veel arceringen tekende, zoveel zelfs dat er hier en daar dichte vlakken ontstaan op het papier. Ook de schetsmatige contourlijnen springen eruit. Dan stel je een diagnose - 100 procent zeker weet je dat nooit - maar op basis van alles wat je ziet zeg je: dit is waarschijnlijk een tekening van Willem Drost."

Na al die jaren onderzoek naar de tekeningen van Rembrandt en zijn leerlingen - na zijn pensionering in 2001 is Schatborn gewoon doorgegaan - ontwikkel je ook een soort 'visuele intuïtie'. "Je kijkt naar de vingers, de gezichtsuitdrukking. Bij Rembrandt zijn de lijntjes vaak zo raak, dat je dat meteen herkent. Drost was een groot talent, maar juist in die kleine details zie je het verschil."

Van de negen dozen met tekeningen van Rembrandt die Schatborn aantrof aan het begin van zijn carrière, zijn er uiteindelijk maar zes overgebleven met zestig echte Rembrandts. Vindt hij het jammer dat hij zoveel tekeningen van de meester moest toeschrijven aan zijn leerlingen? "Nee, want ik vind het belangrijk dat je recht doet aan de kunstenaar die het heeft gemaakt. Drost was één van de beste leerlingen van Rembrandt. Het is mooi om te zien hoe hij op basis van twee werken van zijn leermeester dit portret heeft gemaakt."

Afdeling

prenten en schilderijen

Titel

Portret van Rembrandt ten voeten uit

Afmetingen

20.3 x 13.4 cm

Kunstenaar

Willem Drost (1633 Amsterdam - 1659 Venetië)

Datering

1652

Materiaal

pen in bruin op bruinachtig papier

Verwervingsinformatie

schenking in 1919 door een groep weldoeners

Depotnummer

Echt of onecht?
Het Rembrandthuis wijdt vanaf 1 februari een tentoonstelling aan het onderzoek naar de tekeningen van Rembrandt. Het publiek kan daar over de schouder van Peter Schatborn meekijken. Van de zestig tekeningen op deze expositie die oorspronkelijk werden beschouwd als echte Rembrandts, heeft Schatborn er acht toegeschreven aan de meester. Het merendeel van de tekeningen is waarschijnlijk van leerlingen en vijftien van tijdgenoten. Het woordje 'waarschijnlijk' is belangrijk, benadrukt Schatborn. Want 100 procent zekerheid is er nooit. En er kunnen altijd weer nieuwe gegevens opduiken. Op deze tentoonstelling zijn vier tekeningen van Willem Drost te zien.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden