Willem Wagenaar 1941-2011

Welk zinnig mens gelooft nog dat de rechterlijke macht onfeilbaar is? En wie durft vol te houden dat ook écht datgene is gebeurd dat mensen zich oprecht herinneren?

Dat zijn er nog maar weinigen, en onmiskenbaar is dit deels de invloed van de psycholoog Willem Wagenaar. Hij overleed, naar gisteren bekend werd, op 27 april op 69-jarige leeftijd. De emeritus hoogleraar psychologische functieleer en rector magnificus van de Universiteit Leiden was al enige tijd ziek.

Jaarlijks trad Willem Albert Wagenaar tientallen keren als deskundige op in rechtszaken. Internationale faam verwierf hij begin jaren negentig in het proces tegen de vermeende oorlogsmisdadiger John Demjanjuk. Deze was in Israël veroordeeld nadat getuigen hem hadden aangewezen als de beruchte Treblinka-kampwacht 'Ivan de Verschrikkelijke', die onder meer de gaskamers bediende. Wagenaar betoogde dat de getuigenverklaringen na zoveel jaren niet betrouwbaar waren en het hooggerechtshof trok het vonnis in 1993 in. Zoals bekend wordt momenteel Demjanjuk alsnog berecht in München.

Minder overtuigend naar de rechters toe was Wagenaar in de geruchtmakende Eper incestzaak, waarin hij betoogde dat de getuigenis van slachtoffer Jolanda onbetrouwbaar was en waarin hij de politie die de zaak had onderzocht fel bekritiseerde. De verdachten werden toch veroordeeld. Een jaar geleden nog liet Wagenaar weten immer van mening te zijn dat de zaak aan revisie toe was. Het hielp niet, tot ongenoegen van de wetenschapper Wagenaar die ervan overtuigd bleef dat de incestzaak was afgerond met een gerechtelijke dwaling. Hij tekende hierbij aan dat hij, als deskundige, zijn conclusies nu eenmaal 'onsubtiel' formuleerde. "Niks enerzijds of anderzijds, zoals juristen zo graag willen."

Mede gevoed door gerechtelijke dwalingen, zoals in de Puttense moordzaak en de Schiedamse Parkmoord, wonnen de toch al opmerkelijke bespiegelingen van Wagenaar over het Nederlandse rechtssysteem aan kracht. Telkens weer wees hij op de volgens hem structurele tekortkomingen in de toepassing hiervan. Of het nu onjuiste verhoormethoden waren van politiemensen, bewuste of onbewuste nonchalance onder rechters of de spagaat waarin openbaar aanklagers ongewild terecht kunnen komen, de dwalingen waren er niet minder ernstig om. In de boeken die hij alleen en soms met geestverwanten als Hans Crombag en Peter van Koppen schreef, illustreerde hij dit aan de hand van allerlei voorbeelden.

Het leidde, en het leidt nog steeds, tot onterechte veroordelingen, was de vaste overtuiging van Wagenaar. In zijn boek 'Vincent plast op de grond' verhaalde hij over elf strafzaken waarin hij optrad als deskundige en waarin naar zijn oordeel politie, officier van justitie en/of de rechter ernstige fouten, met voor verdachten grote gevolgen, maakten. Zijn vriendelijke uitstraling ten spijt, viel zijn kritiek zeker binnen de rechterlijke macht soms verkeerd. Die snibbige reacties hadden van Wagenaar nog veel heftiger mogen zijn, als zij ook zouden hebben geleid tot structurele veranderingen binnen de rechtspraak.

Ook in interviews roerde Wagenaar zich. In een vraaggesprek met NRC Handelsblad relativeerde hij tegelijkertijd zijn rol: "Deskundigen worden omarmd door de juristen. Vooral als we zeggen wat ze zelf toch al dachten. En anders gaan ze naar een ander. Dat is het grootste probleem, het shopgedrag van politie en justitie."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden