Boekrecensie

Willem van Oranje als 'all American hero'

Willem van Oranje. Beeld ANP

De Amerikaanse historicus John Lothrop Motley maakte van Willem van Oranje een 'all American hero'.

Een achterlijk en gezapig land, dat imago had Nederland in de Verenigde Staten van begin negentiende eeuw. Bij de totstandkoming van het koninkrijk in 1815 sprak de Amerikaanse ambassadeur in Den Haag over een 'verrotte en overleden natie'. Dertig jaar later schreef de doorgaans bezadigde North American Review over "een vlak, oninteressant land, en een volk dat zeer verslaafd is aan koophandel, jenever en tabak".

Dat beeld kantelde later volledig. Het is te veel eer om dat geheel en al toe te schrijven aan de hoofdfiguur van 'De Atlantische pelgrim' van historicus Jaap Verheul, John Lothrop Motley. Maar het staat wel vast dat deze telg uit een vermogende familie uit Boston een zeer belangrijke bijdrage aan de omslag leverde.

Met zijn 'The Rise of the Dutch Republic' zorgde Motley (1814-1877) voor een nieuw stereotype: Nederland als dapper kleintje dat het water én de tirannieke Spanjaarden wist te verslaan.

Hype

De schrijfster Mary Mapes Dodge borduurde erop voort in 'Hans Brinker or the Silver Skates', het populaire kinderboek over het jongetje dat zijn vinger in de dijk stak. Nederland werd een soort hype. In hun razendsnel veranderende land droomden de Amerikanen graag weg over die conservatieve, aangeharkte en schoongeschrobde idylle aan de overzijde van de Atlantische Oceaan.

Verheul, docent en onderzoeker aan de universiteit, haalt met Motley een interessante figuur onder het stof vandaan. We krijgen interessante inkijkjes in de trans-Atlantische relaties en beeldvorming in de negentiende eeuw. Zijn boek mist wel vaart. Het had allemaal korter gekund door vaker samen te vatten of te kiezen.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld RV

Motley 'ontdekte' Nederland via het werk van Goethe en Schiller. Zijn vermogen (grotendeels afkomstig van zijn vrouw) stelde hem in staat om zich jaren in zijn onderwerp te verdiepen. In 1856 verscheen het eerste deel van zijn geschiedenis van de Nederlanden, het werd door een invloedrijke criticus bejubeld. Motley had eerder - zonder succes - zijn geluk beproefd als romancier. Hij voelde zich van lansruiter der letteren gedegradeerd tot ploeterend geniesoldaat van de geschiedschrijving. Maar juist zijn fictie-ervaring bezorgde hem een verhalende en meeslepende stijl die aansprak. Aan de subjectiviteit van een deel van zijn bronnen tilde hij ondertussen niet zwaar.

Beschavingsgeschiedenis

De beschrijving van de geschiedenis van de Nederlanden was voor Motley geen doel op zichzelf. Hij wilde tonen tot welke democratie en welvaart vrijheidsstreven kon leiden. De Republiek aan de Noordzee stond aan het begin van een beschavingsgeschiedenis waarvan de Verenigde Staten het hoogtepunt vormden. Als beroemd en goed verkopende historicus werd Motley een graag geziene gast in binnen- en buitenland. Met zijn vrouw bouwde hij onder meer een hartelijke relatie op met de Nederlandse koningin Sophie. De Duitse kanselier Bismarck was een oude studievriend met wie de contacten bleven bestaan.

Motley diende ook nog als Amerikaans gezant in Wenen en Londen. Door politiek gekonkel in de VS en zijn eigen matige functioneren liep dat uit op een mislukking.

Zijn diplomatieke avonturen zaten zijn werk als historicus flink in de weg. Bovendien viel het hem steeds zwaarder zijn aandacht bij het verleden te houden. "Het spijt me te zeggen dat ik niet langer dezelfde belangstelling en hartstocht voor mijn werk heb als voorheen. De zestiende eeuw is vergeleken met de negentiende eeuw erg saai."

Hij ploeterde door en leverde om de zoveel tijd een deel van zijn magnum opus af. Tegelijk met zijn eigen enthousiasme verminderde ook het enthousiasme van de kritiek. Na zijn dood werd Motley nog wel geëerd als groot historicus. Daarna raakte hij vrij snel vergeten.

Jaap Verheul
De Atlantische pelgrim. John Lothrop Motley en de Amerikaanse ontdekking van Nederland
Boom; 440 blz. € 24,90
Oordeel: Intrigerend boek biedt interessant tijdsbeeld, maar mist wel vaart

Beeld rv
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden