Willem de Kooning 1904 - 1997

AMSTERDAM - Willem de Kooning zal herinnerd worden als de magistrale kunstenaar van het woeste schildersgebaar. Hij viel het doek aan, boetseerde de verf erop - als in een aanval van razernij -, maar deed dit altijd met zoveel precisie, dat een spannend evenwicht tussen chaos en orde ontstond.

Die Willem de Kooning was al een tijdje niet meer. Begin jaren tachtig begonnen de effecten van de ziekte van Alzheimer bij de kunstenaar zichtbaar te worden. De Kooning ging met rasse schreden achteruit, maar bleef wel schilderen in zijn hoge lichte atelier op Long Island ten oosten van New York. Zeker tot 1987, maar mogelijk nog daarna, al zijn die werken nooit te zien geweest.

Over de artistieke waarde van de late schilderijen werd de afgelopen jaren heftig gediscussieerd naar aanleiding van een tentoonstelling die in 1995 in San Francisco begon en in de herfst van 1996 ook in het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen te zien was. Vergeleken bij de rauwe figuratie, waarmee De Kooning in de jaren veertig tot en met zeventig de kunstwereld veroverde, waren de late schilderijen uitermate tam en ijl. Veelal witte vlakken met daarop glooiende lijnen in terughoudende, overwegend primaire kleuren. Het oude werk bruist, het late werk kabbelt.

Een jaar voor de expositie over de late werken toerde door Amerika en Engeland een allesomvattend retrospectief over De Kooning. Alle hoogtepunten waren hier bijeen. In dit overzicht werd voor veel kunstkenners de artistieke aftakeling van De Kooning pijnlijk zichtbaar in de laatste zaal met het werk van de jaren tachtig. Karel Schampers van Boijmans Van Beuningen is het met die visie niet eens. Voor hem is het late werk het beste uit het oeuvre van de meester. Voor Schampers heeft De Kooning in deze schilderijen alle ballast overboord gegooid en raakt hij de essentie van de schilderkunst.

Het leven van Willem de Kooning - hij werd 24 april 1904 geboren - is altijd turbulent geweest. Dat begon al in de jaren veertig, toen hij in de VS de kunstenares Elaine Reed trouwde. Het huwelijk was van meet af aan stormachtig, mede door de heftige levenstijl van De Kooning in het kunstenaarsmilieu van het New Yorkse Greenwich Village. Samen met zijn maten uit het abstract expressionisme - onder anderen Jackson Pollock - genoot hij van de drank en het goede leven. In 1956 werd dochter Lisa geboren, die later nog een belangrijke rol zou gaan spelen. Lange periodes leefden Willem en Elaine gescheiden van elkaar - Lee Hall schreef een soort schandaalbiografie over het huwelijk -, maar begin jaren tachtig kwam Elaine de Kooning weer terug op Long Island om voor Willem te zorgen. Ze overleed in 1989, waarna Lisa het roer overnam. Zij liet haar vader in dat jaar onder curatele stellen, waardoor ze feitelijk ook het beheer over zijn schilderswerk kreeg.

Willem de Kooning oogste aanvankelijk vooral roem van zijn schilderscompanen, maar in de jaren vijftig en zestig kreeg zijn werk in meer brede kunstkring erkenning. In 1974 bracht een schilderij van hem het hoogste bedrag ooit voor een nog levende kunstenaar op. In 1996 werd dat record nog eens verbeterd: een werk uit 1949 uit de serie 'Women' werd bij Christie's voor 26 miljoen gulden afgehamerd.

Willem de Kooning was de zoon van een limonadefabrikant te Rotterdam. Na de scheiding van zijn ouders groeide hij op bij zijn stiefvader en zijn zeer dominerende moeder, die als barmeid in een zeemanskroeg stond. Op zijn twaalfde ging hij in de leer bij een decoratieschilder. Acht jaar lang nam hij 's avonds les aan de Rotterdamse academie. In 1920 kreeg hij een baan bij een reclamebedrijf. In die tijd heeft hij ook etaleurswerk gedaan.

In 1926 vertrok hij met zijn vriend Leo Cohen als verstekeling op een Engels vrachtschip met bestemming Zuid-Amerika. Bij aankomst in New York overreedde Cohen hem, daar aan wal te gaan. Hij ging werken als huisschilder en klusjesman. Aan een carrière als kunstenaar dacht hij pas toen hij bevriend raakte met enkele lotgenoten, onder wie de uit Armenië afkomstige Arshile Gorky - een autodidact die Picasso bewonderde en die min of meer surrealistische schilderijen maakte.

Dankzij een contra-prestatieregeling voor kunstenaars in de tijd van president Franklin Roosevelt - zoals er na de Tweede Wereldoorlog een in Nederland heeft bestaan - kon hij in volle crisistijd leven van zijn vrije schilderkunst. Hij maakte figuurstudies en schilderde werkloze arbeiders.

Van het kubisme uitgaande, kwam hij tot een eigen min of meer nonfiguratieve trant, met organoïde vormen die elkaar overlappen of doordringen. Tussen dit vroege werk en het gelijktijdige van Gorky is een sterke verwantschap. Zijn eerste expositie bestond uit zwart-witte schilderijen. Vervolgens onthutste hij de kritiek met meerkleurig, weer figuratief werk. Daarin domineerde een geduchte vrouwenfiguur - misschien het geestelijke evenbeeld van zijn moeder. De vrouw is, naast het landschap, een hoofdthema in zijn oeuvre. Hij gaf haar in vele varianten weer, maar nooit zachtaardig.

Pas in 1960 liet De Kooning zich naturaliseren. In Nederland was toen één van zijn landschappen in een particuliere verzameling. Veel van zijn werken roepen de beleving van een stad of een landschap op. Sommige geven het opgetogen gevoel van een wandeling in een briezige, vrije natuur. Zo'n natuur, met bos en zeekust, trof hij in werkelijkheid aan toen hij in 1963 in het dorp The Springs ging wonen, aan het oostelijke einde van East Hampton, Long Island. In zijn grote atelier ontving hij nu en dan een eerbiedige bezoeker uit Nederland. Spraakzaam was hij niet. Edy de Wilde bezocht hem als directeur van het Stedelijk Museum. Hij raakte bevriend met de schilder en bracht Nederland in kennis met zijn werk.

In 1983 organiseerde De Wilde de tentoonstelling 'The North Atlantic Light, 1960-1983'. De Kooning werd sterk geïnspireerd door het Atlantische licht, dat overvloedig door de hoge ramen van zijn atelier naar binnen kwam. Het leidde onder meer tot het majestueuze doek 'Rosy Fingered Down at Louse Point' (1963) dat een van de absolute topstukken in het Stedelijk Museum is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden