Review

Wilhelm Dilthey, toch een metafysicus?

Wilhelm Dilthey: Kritiek van de historische rede. Red. Jozef Keulartz; vert. Wilfred Oranje. Boom, Amsterdam; 190 blz. - Fl. 39,50.

De filosofen zagen zich genoodzaakt zich (opnieuw) te bezinnen op hun taak. Het werk van Wilhelm Dilthey (1833-1911) is te lezen als een onvermoeibare poging om duidelijk te maken dat de filosofie ook na de emancipatie van de wetenschappen een belangrijke rol te vervullen heeft.

Jozef Keulartz poneert in zijn inleiding Dilthey als een pionier van het postmetafysische denken. In zijn geschriften zijn de agendapunten van het huidige filosofische debat al te vinden: de filosofie dient haar geprivilegieerde positie op te geven en samen te werken met de empirische wetenschappen, de rede dient ontdaan te worden van haar abstracte karakter, de klassieke verhouding van theorie en praktijk dient te worden omgekeerd en de wortels van onze kennis liggen in het dagelijks leven.

Dilthey's programma, neergelegd in ruim 100 000 handgeschreven pagina's, wordt door hem zelf aangeduid als kritiek van de historische rede, een poging om een kentheoretische fundering te vinden voor de geestes- en geschiedeniswetenschappen. Die 'historische rede' vervangt Kants 'zuivere rede', die Dilthey als een metafysische constructie van de hand wees. Voor de historische rede gelden regels en principes die, afhankelijk van tijd en omstandigheden, voortdurend aan verandering overhevig zijn.

Met deze stellingname dreigt Dilthey een vorm van relativisme te introduceren. Hij meent hieraan te kunnen ontsnappen door zich te beroepen op het 'historisch bewustzijn' van de onderzoeker, dat de beperkingen van het eigen tijdgebonden standpunt zou kunnen overwinnen. “Elke wereldbeschouwing is historisch bepaald, dus begrensd, relatief. Een verschrikkelijke anarchie van het denken lijkt hieruit voort te komen. Maar juist het historisch bewustzijn, dat deze absolute twijfel heeft opgeroepen, is ook in staat haar grenzen te bepalen.”

De manier waarop Dilthey het probleem van het relativisme oplost, is typerend: zijn houding tot de metafysica is ten diepste ambivalent. Is dat historisch bewustzijn van de mens, waarin alle wereldbeschouwingen zijn opgenomen, eigenlijk iets anders dan een metafysische waarheid die hoog boven de waan van alledag uitstijgt?

Ook zijn poging tot een nieuwe plaatsbepaling van de filosofie naast de empirische wetenschappen en zijn streven naar een concretisering van de rede worden, zo laat Keulartz zien, belemmerd door het aan de empirische wetenschappen ontleende objectiviteitsideaal. De critici die Dilthey een (heimelijk) positivisme en een (gematigd) psychologisme verwijten, hebben dus niet helemaal ongelijk.

Keulartz schetst in zijn inleiding een helder beeld van het 'raadsel Dilthey'. In de zeer leesbare vertaling van Wilfred Oranje volgt een verzameling teksten van Dilthey, die met die inleiding een fraai geheel vormt. Dat, zoals we kunnen lezen, Dilthey het project van een kritiek van de historische rede niet tot een bevredigend eind heeft gebracht, is misschien het lot van een pionier, maar ter verdediging pleit dat ook de denkers van nu het met een post-metafysische filosofie niet gemakkelijk hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden