'Wilders sloopt alleen maar'

Onder meer Fouad Sidali, bestuurslid van de PvdA, vergeleek Wilders met Hitler. Hij deed dat nadat Wilders had gezegd dat hij een Den Haag wil met minder Marokkanen. Was Sidali's tweet ongepast?

Matthias Smalbrugge
Fouad Sidali had het volste recht om Wilders met Hitler te vergelijken. Of het slim was is een andere vraag maar het recht had hij wel. Jammer dat hij zijn opmerking introk nadat Wilders met juridische stappen had gedreigd. Laat Wilders maar naar de rechter gaan, dat zou een interessante casus opleveren.

Allerwegen is geroepen dat de tweet van Sidali ongepast was. Dat heeft als diepere achtergrond angst, en wel de angst dat het onvoorstelbare zou kunnen terugkeren. De nazitijd met zijn afschuwelijke moordpartijen schond alle taboes, alles wat heilig is, en zoiets verschrikkelijks lijkt nu ondenkbaar. Sommige gedachtengangen van een dictator kun je je nog wel voorstellen, zoals ontbinding van het parlement of gelijkschakeling van de media. Maar als je over de nazi's nadenkt dan raak je op een bepaald moment het spoor bijster. De Holocaust en al die andere massamoorden, ze lijken buiten de werkelijkheid te staan. Het zijn dingen die voor een mens onhanteerbaar zijn. Met zijn vergelijking van Wilders met Hitler riep Sidali het spookbeeld op dat het onvoorstelbare van toen toch zou kunnen terugkeren. Die gedachte maakt mensen bang en als reactie krijg je dat ze gaan roepen dat Sidali's opmerking ongepast is. Het is een soort bezweringsritueel.

"Overigens riep de uitspraak van Wilders dat Den Haag beter af zou zijn met minder Marokkanen bij Sidali dezelfde angst op: dat het onvoorstelbare van de nazitijd zou kunnen terugkeren. Natuurlijk bestaan er mijlen van verschil tussen Wilders en Hitler, maar hetzelfde kun je zeggen over de Hitler van het begin van de jaren twintig en de Hitler van 1942. De opmerking van Sidali is daarom niet bij voorbaat onzinnig en hij mag haar in elk geval maken.

"Wilders heeft weinig te klagen, want ook hijzelf veroorlooft zich de meest vergaande uitspraken. Hij is het product van infantilisering, en de motor ervan. We denken in Nederland dat we van alles kunnen doen en roepen, zoals kinderen in een zandbak schelden en met zand gooien, zonder dat er consequenties aan zijn verbonden. Wilders mag op de tv nuances aanbrengen op die opmerkingen over Marokkanen en dan is het weer goed. Elk woord verliest zijn betekenis en inhoud. Maar op zeker ogenblik moet je uit die zandbak en dan wordt het menens. Poetin is bijvoorbeeld menens. Over hem hoor je mensen niet spotten. Ook hij roept trouwens diezelfde angst voor de terugkeer van iets onvoorstelbaars op. We dachten dat we tegenwoordig leefden in een wereld van overleg en dialoog. Maar Poetin liet op de Krim zien dat het oude machtsspel helemaal niet is verdwenen en dat nog altijd het recht van de sterkste geldt.

"De theologie kan helpen bij het zoeken naar de grenzen van wat echt heilig is. Ze kan ook helpen bij het omgaan met de angst voor terugkeer van het onvoorstelbare. Als het echt heilige verdwijnt, vallen er doden. Geen samenleving kan zonder taboes. De theologie kan duidelijk maken hoe fel gevoelens van haat, liefde en verzoening kunnen zijn. Ze kan immense krachten benoemen en een gezicht geven. Zoals Hannah Arendt geprobeerd heeft de Jodenmoordenaar Adolf Eichmann een gezicht te geven. Theologie kan leren het onhanteerbare hanteerbaar te maken."

Matthias Smalbrugge is predikant in Aerdenhout en hoogleraar kerk en cultuur aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Manuela Kalsky
Ik ben er tegen om Wilders met Hitler te vergelijken. We moeten ophouden met de verkettering van personen of groepen. Wilders discrimineert een hele bevolkingsgroep, de Marokkanen. Rutte had daar als premier afstand van moeten nemen. Het enige wat we van hem hoorden was dat hij de PVV niet als politieke partner wilde uitsluiten. Je kunt geen loyaliteit verwachten van mensen als je het als premier in zo'n situatie niet voor hen opneemt.

"De samenleving is het huis dat we samen moeten bouwen. Wilders sloopt alleen maar. Maar hem vergelijken met Hitler lost niets op. Als je dan toch wilt vergelijken onderzoek het dan gedegen. Zijn er daadwerkelijk overeenkomsten tussen wat er in de Republiek van Weimar in Duitsland gebeurde en wat er nu in de Nederland aan de hand is? Aan puberaal pest- en haantjesgedrag over en weer hebben we niets. Er is juist de-escalatie nodig. De vraag op de achtergrond is: hoe moeten we omgaan met etnische en culturele diversiteit?

"Nederland weet zich hier geen raad mee. Het druist tegen alle regels in om mensen die hier geboren zijn het land te willen uitzetten. De volgende kreet wordt: alle buitenlanders 'oprotten'. Denk aan het referendum in Zwitserland. Het sterker wordende nationalisme in Europa is problematisch. In Nederland begon dat al met de politieke partij Trots op Nederland. Als tolerantie alleen maar gedogen inhoudt zolang je van mensen geen last hebt, is er niet werkelijk respect voor de ander. En dan ligt racisme op de loer.

"Maar Wilders met Hitler vergelijken zal dit niet verhelpen. Nederland mist een goede debatcultuur met zelfreflectie. Er is te weinig goede onderzoeksjournalistiek. Er heerst de illusie dat je problemen kunt oplossen door zondebokken aan te wijzen, die zich vervolgens een slachtofferrol aanmeten. Wilders maakt van de Marokkanen zondebokken. Dat roept tegenreacties op en een Marokkaan noemt Wilders een soort Hitler, waarna die de rol van zondebok krijgt en het verongelijkte slachtoffer kan spelen. En met hem klagen dan zijn aanhangers dat ze worden gedemoniseerd. De PVV maakt handig gebruik van dit mechanisme om ons land te verdelen.

"In Europese steden van enige omvang heeft een derde van de inwoners een migratieachtergrond. Europa had een homogene cultuur, maar dat is voorbij. Daar moeten Europeanen mee leren omgaan. Het kan niet zo zijn dat een Turkse medewerkster in een callcenter zich in een telefoongesprek niet mag voorstellen met haar eigen Turkse naam maar met bijvoorbeeld 'Jacqueline', anders verkoopt ze volgens de baas niets. We moeten ons fundamenteel afvragen hoe we willen omgaan met culturele en religieuze diversiteit. We zijn sterk op etniciteit gefocust en te weinig op gedeelde waarden. Misschien moeten we van de VS leren. We leven in een globaliserende wereld. Goede analyses leveren meer op dan dat je Wilders uitmaakt voor Hitler. Kennis en goede opleidingen zijn het beste medicijn tegen vooroordelen en clichés. Maak de 'Nederlandse canon' op school wat internationaler, kinderen moeten leren wereldburgers te worden en het vak 'empatisch vermogen' invoeren op school is ook geen slecht idee."

Manuela Kalsky bekleedt aan de VU de Edward Schillebeeckx-leerstoel voor theologie en samenleving en is directeur van het Dominicaans studiecentrum.

theologisch elftal

Smalbrugge De Korte - Jansen - Kalsky Leegte - Van Vlastuin - Klapheck Tollefsen - Van der Graaf Borgman - Nissen

Een verkiezingsbord in juli 2012 in het Groningse dorp Ganzedijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden