Wilders moet hand in eigen boezem steken

CDA en VVD hadden serieus met de PVV moeten onderhandelen. Dan was gebleken dat Wilders zelf niet wil regeren.

Het begint ernaar uit te zien dat de PVV definitief buiten de regering valt. Informateur Rosenthal heeft geconstateerd dat een rechts kabinet met deze partij er niet in zit; zijn opvolger Tjeenk Willink gaat het gesprek met Wilders niet eens meer aan.

De PVV schreeuwt dus moord en brand. Anderhalf miljoen kiezers worden met een ’cordon sanitaire’ aan de kant gezet. Wilders vindt zich weggezet als een zwerver, een paria. Daar heeft hij natuurlijk wel enigszins gelijk in. Niemand wílde ook echt met hem, dat heeft het spoeddebat van afgelopen week wel aangetoond. Alleen vergeet Wilders daarbij de hand in eigen boezem te steken.

Door extreme standpunten in te nemen vang je wellicht veel kiezers, maar het maakt je niet erg aantrekkelijk als regeringspartner. Zeker niet wanneer die standpunten gepaard gaan met een hoop verbaal geweld tegen die eventuele partners – en tegen het politieke systeem waarin hij nu zo graag lijkt te willen participeren.

Ik schrijf met nadruk ’lijkt te willen participeren’. Aangezien er geen enkele serieuze poging ondernomen is om een kabinet met de PVV te formeren, is ook volstrekt duister of Wilders’ bereidwilligheid echt is of enkel gespeeld, gericht op een struikelpartij verderop in het formatieproces. En dat is jammer.

Niet geheel ten onrechte kan Wilders nu claimen dat zijn partij en zijn kiezers niet serieus worden genomen. De PVV, de grootste winnaar van de verkiezingen, wordt buitenspel gezet zonder aanwijsbare inhoudelijke reden. Hoe zal het electoraat daarop reageren?

Natuurlijk voelen de PVV-stemmers zich – om maar een Wildersterm te gebruiken – schandalig behandeld door VVD en CDA. En loopt ook een deel van de liberale en christen-democratische aanhang over naar de PVV. In de laatste peiling – voor wat die waard is – is de PVV nu de grootste partij met 30 zetels. De onvrede neemt blijkbaar nog steeds toe.

Maar was die onvrede afgenomen wanneer de PVV regeringsverantwoordelijkheid gekregen zou hebben? Gezien het recente politieke verleden ligt dat niet erg voor de hand. De LPF, destijds een nog veel grotere winnaar dan de PVV nu, wist zich geen raad met de verkregen positie en stortte het land in een chaotische periode. Natuurlijk had dat te maken met het wegvallen van de politiek leider, maar niet alleen maar. Het heeft vooral te maken met het karakter van de LPF destijds en dat van de PVV nu. Zowel PVV als LPF zijn protestpartijen die zich afkeren van wat zij ‘de oude politiek’ noemen. De ’elitekliek’ moet volgens hen vervangen worden, want die luistert niet naar de bevolking. Er moet helder beleid worden gemaakt, en dus worden er zwart-wit keuzes voorgelegd. Zowel inhoudelijk als in de bedrijfscultuur moet het hele politieke systeem van de protestpartijen op de schop. Electoraal blijkt dat uiterst lucratief te zijn; er is blijkbaar een aanzienlijk deel van de kiezers dat dat protest steunt.

Maar als een protestpartij gaat mee regeren, blijkt hoe weerbarstig het politieke systeem is; het valt niet licht van binnenuit te veranderen. Dan moeten er compromissen worden gesloten, die ver af zullen liggen van de verkiezingsbeloften van een antisysteempartij. En moet er meegedraaid worden in dat verfoeide systeem van de ’elitekliek’. Kortom, dan blijkt zo’n partij niet zo erg veel af te wijken van de ’oude’ politieke partijen waartegen zij zich juist zo afzette. De kiezers zullen een dergelijke draai snel herkennen en hard afstraffen.

Daarom getuigt het van geen al te hoge politieke intelligentie van Verhagen en Rutte om het formatiegesprek met Wilders uit de weg te gaan. Wilders weet zelf uitstekend in welke spagaat hij zich met zijn partij bevindt, en zou hoe dan ook op enig moment de stekker uit het formatieproces getrokken hebben. Als anti-partij kán hij niet in een coalitie functioneren. Dan hadden VVD en CDA met recht de zwartepiet de PVV kunnen toeschuiven, zonder de –volstrekt ongeloofwaardige– argumentatie van het spoeddebat van afgelopen week.

Hoewel, gebrek aan politieke intelligentie? Het kan ook een politieke meesterzet zijn om een rechts kabinet niet inhoudelijk af te schieten, maar boven de markt te laten zweven. Het zet andere aspirantcoalitiegenoten onder druk.

Hoe onwaarschijnlijk ook, Rutte en Verhagen kunnen altijd nog terug naar Wilders. Dat gegeven zal de compromisbereidheid bij vooral de PvdA zeker niet verkleinen.

In het hoofdredactioneel commentaar schreef dit dagblad deze week dat PvdA-leider Cohen er geen genoegen mee moet nemen dat de PVV buiten de regering blijft. Hij had moeten verlangen dat de onmogelijkheid van een rechts meerderheidskabinet in alle scherpte op tafel was gekomen.

Een correct standpunt, vanuit politici bekeken. Dat hoort immers bij de formatiemores. Maar zou het voor de PVV-kiezer ook maar iets uitmaken? Ik verwacht het niet.

De PVV-aanhang is niet zozeer geïnteresseerd in het aantonen van een onmogelijkheid en het toewijzen van de schuld daarvoor. De PVV-aanhang heeft vooral een electorale middelvinger opgestoken naar de politiek in het algemeen. Het hele formatiespel is voor hen een bewijs te meer dat de ’oude politiek’ op de schop moet, inclusief het afvinken van alternatieve coalities.

Zal Wilders garen spinnen bij deze uitsluiting? Veel groei zit er voor de PVV niet meer in. Historisch schommelt het gemiddelde percentage ontevreden kiezers zo rond de 20, precies het aantal zetels waarop de PVV nu gepeild wordt.

Eerder zal Wilders’ electoraat zich over enkele jaren weer afkeren van de PVV, gefrustreerd door het uitblijven van de beloofde radicale omwentelingen en weer terugkerend in politieke apathie. Tot er weer een nieuwe Fortuyn of Wilders opstaat, die de onvrede kan mobiliseren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden