Wilders' ergste nachtmerrie

Na 12 september komt er onontkoombaar een middenkabinet van VVD, CDA, D66 en PvdA. Er zijn geen andere opties voor een parlementaire meerderheid.

De nachtmerrie van Geert Wilders komt uit: VVD, CDA, D66 en de PvdA zullen gaan samenwerken. Het resultaat van de Catshuiscrisis is dat Wilders een coalitie van partijen in het zadel helpt waarvan hij het merendeel bij de vorige formatie niet wenste. In zijn termen komt links nu in het Torentje. Zijn grote tegenstander D66 is in alle middencoalities noodzakelijk en krijgt een sterke onderhandelingspositie. Pechtold kan zijn hervormingskabinet afdwingen. D66 wil niet samenwerken met de PVV en de SP, omdat zij de verzorgingsstaat nauwelijks willen hervormen en vanwege hun eurosceptische houding. De SP zal bij winst eerst wel worden uitgenodigd - dat gebeurde met de PVV ook - maar het is niet lastig de partij tijdens de (in)formatie te laten mislukken.

In het middenkabinet is Rutte bevrijd van de PVV die qua hervormingen een loden last was. Dat probleem zou Rutte weer tegenkomen als hij met de SP zou gaan regeren. Een onzekere factor voor de middencoalitie is het CDA, alhoewel Buma rust en zekerheid uitstraalt. D66 staat op vier zetels winst en heeft een sterke fractie met potentieel goede bewindslieden (Koolmees, Schouw, Dijkstra.) De PvdA spint garen bij de gefabriceerde tweestrijd tussen Rutte en Roemer, omdat Samsom daarvoor het redelijke alternatief vormt. Hij is minder radicaal dan iedereen denkt en hij kent zijn dossiers. Samsom is beleidsinhoudelijk sterker dan zijn concurrent op links: Roemer, die geen Marijnissen blijkt te zijn.

Een probleem dat niet wordt opgelost met het middenkabinet is het feit dat de beide partijen aan de flanken - SP en PVV - niet vertegenwoordigd zullen zijn in het middenkabinet. Het is de vraag hoe deze politieke frustratie zich gaat vertalen, waarschijnlijk in harde oppositie (PVV) en buitenparlementaire acties (SP).

Bij de verkiezingen en de formatie draait het om kwantitatieve en kwalitatieve verhoudingen. Doordat de Kamer uit 150 afgevaardigden bestaat, is er een meerderheid van 76 zetels nodig, liefst iets meer. Daarnaast stelt de hypothese van de kortste beleidsafstand dat de beleidsprogramma's van de aanstaande coalitiegenoten niet te veel uiteenlopen. Bij mijn voorspelling van de verkiezingsuitslag en de coalitieonderhandelingen baseer ik mij op de politieke barometer van bureau Synovate van 24 augustus. Mijn voorspelling is dat de VVD de verkiezingen wint, de SP een goede tweede wordt en de PvdA het beter zal doen dan verwacht.

De PVV zal niet verdwijnen, maar rond de twintig zetels stabiliseren. De anti-immigratieboodschap van Wilders spreekt minder tot de verbeelding dan een tijd geleden. Na de kabinetscrisis hebben Wilders en Bosman heel slim Europa en de pensioenen geagendeerd. Een deel van het electoraat is hier gevoelig voor en zal op de PVV stemmen. Echter, zelfs met een goede uitslag zal de PVV niet deelnemen aan de coalitieonderhandelingen, omdat zij zal worden buitengesloten.

De combinatie die de politiek routinier Wiegel noemt (VVD-SP) is naar mijn mening niet realistisch, alhoewel deze samenwerking op provinciaal niveau wel plaatsvindt - in Noord-Brabant door Wiegel voor elkaar gebokst en ook in Zuid-Holland, maar de samenwerking is daar minder politiek gevoelig. Getalsmatig levert de VVD-SP-samenwerking bovendien slechts 64 zetels op en is daarmee dus niet mogelijk. Het voorstel van Wilders (VVD-PVV-SP) levert 83 zetels op, maar de beleidsafstand die moet worden overbrugd tussen radicaal rechts en links is groot.

Stel dat mijn veronderstelling dat de VVD wint onjuist is en de SP de grootste wordt en Roemer het initiatief krijgt. De politiek leider van de SP kan vanuit zijn positie alleen naar rechts, maar zelfs een coalitie tussen SP, GL, PvdA en D66 komt slechts aan 71 zetels en is dus niet haalbaar.

Redenerend vanuit de VVD, met uitsluiting van de PVV, kan Rutte alleen maar naar links bewegen. Paars (VVD-D66-PvdA) telt op tot 70 zetels en Paars+ (met GroenLinks erbij) tot 75 zetels. Dat zijn dus geen meerderheden, waardoor deze coalities niet waarschijnlijk zijn. Dat geldt ook voor de Kunduz-coalitie. VVD, CDA, D66, GL en CU beschikken over 73 zetels, ook te weinig voor een coalitie. Sap is tot hervormingen bereid, maar haar partij is door de interne gespletenheid een risicofactor.

Ervan uitgaand dat de VVD de verkiezingen wint en Rutte het initiatief krijgt, ligt een vierpartijen-kabinet in het midden het meest voor de hand: VVD, CDA, D66 en PvdA, goed voor 84 zetels. Een redelijke meerderheid. De CPB-berekeningen leren dat de beleidsverschillen tussen deze vier overbrugbaar zijn. Kortom, op basis van getalsverhoudingen en beleidsafstand is dit middenkabinet, Rutte II, onontkoombaar. Wilders' nachtmerrie wordt werkelijkheid.

Jouke de Vries volgt voor Trouw op zaterdag de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden