Wilde bermen voor de vuurvlinder

INFRANATUUR | reportage| Bermen langs snelwegen, spoorlijnen en kanalen kunnen onze natuur versterken. Twintig organisaties tekenden in april een Green Deal om zich in te zetten voor meer biodiversiteit bij infrastructuur.

Op het netwerkstation van Tennet in Eindhoven klinkt een hoog, galmend gezoem uit de gigantische ijzeren stellages. Transformatoren zetten hier 400.000 Volt om in 150.000 Volt om de inwoners van Brabant van energie te voorzien. In alle windrichtingen verdwijnen hoogspanningsmasten in het omliggende beekdal.

Albert Vliegenthart, projectleider bij de Vlinderstichting, wijst op een kwikstaart voor ons op het pad - 'een typische bewoner van dit soort stations'. Even later dartelt een klein geaderd witje langs, en in de verte horen we een grasmus zingen. Bij een stuk grind, gloeiend in de middagzon, blijft de ecoloog staan. "Voor de nulmeting heb ik met mijn camera en verrekijker een paar uur over dit terrein gelopen en toen kwam ik hier verschillende soorten sprinkhanen tegen", zegt hij turend naar het grind.

Verderop liggen drie zandbergen naast elkaar. Een minuscuul bijtje kringelt vlak boven het witte zand op zoek naar een ingang. De terreinbeheerder en een planoloog van Tennet kijken nieuwsgierig mee hoe Vliegenthart het bijtje met zijn vinger volgt. "Dit soort insecten leggen hun eitjes in holletjes in het zand", legt Vliegenthart uit. "Onbedoeld zorgen de zandhopen voor voortplantingsmogelijkheden."

Tegen de terreinbeheerder: "Ik zou zeggen, laat ze lekker liggen."

We naderen het eind van een klinkerpad en komen op een schrale vlakte met vegetatie niet hoger dan vijf centimeter. In de jaren zestig kocht Tennet deze grond aan voor eventuele uitbreidingsmogelijkheden. "Toen ik vorig jaar met Tennet in gesprek raakte en vroeg waarom de elektriciteitsstations eruitzien als een soort golfbanen, wist niemand het antwoord", vertelt Vliegenthart. "Het werd gewoon altijd zo gedaan."

Versnippering

Tennet is één van de twintig partijen die in april de Green Deal Infranatuur ondertekenden, een initiatief van de Vlinderstichting. Het bedrijf verklaart hiermee zich te gaan inzetten voor het vergroten van de rijkdom aan plant- en diersoorten bij infrastructuur. De partners gaan kennis delen en gezamenlijke knelpunten oplossen.

Bermen langs autowegen, kanalen, spoorlijnen en de gebieden bij hoogspanningsstations bieden kansen voor het versterken van de natuur. Bermen vormen de verbindingen tussen natuurgebieden. "De versnippering van ons landschap is één van de redenen waarom vlinders in Nederland zo hard achteruitgaan", verklaart Vliegenthart. "Sinds 1990 is het aantal vlindersoorten met ruim dertig procent geslonken. Dat zegt veel over hun leefomgeving." Door de kwaliteit van de bermen te verhogen kunnen die volgens de Vlinderstichting stapstenen vormen voor kwetsbare soorten zoals vlinders, libellen, bijen, vogels en bijvoorbeeld otters.

Alle bermen bij elkaar vormen het grootste natuurgebied van Nederland, rekende Vliegenthart uit. "Nederland bestaat voor acht procent uit Natura2000-gebieden. Onze autowegen, kanalen en spoorwegen zijn opgeteld 150.000 kilometer lang. Als je bedenkt dat een gemiddelde berm aan weerskanten vijf meter breed is, is dat al bijna de helft van alle natuurgebieden. Tel daar nog de kleine wegen, havengebieden, vliegvelden, leidingstroken en transformatorstations bij op, en je zit zo flink boven het oppervlakte dat nu gereserveerd is voor natuur."

Bedrijven die grond beheren of bewerken willen meestal wel iets doen voor de biodiversiteit, maar het doorvoeren van maatregelen verloopt vaak stroef. "Het zijn meestal complexe situaties", zegt Vliegenthart. "Eerst moet achterhaald worden waar de knelpunten liggen: wil het managementteam niet meewerken of ziet de terreinbeheerder het nut niet? Is men bang voor onnodige kosten, winstverlies of voor beschermde soorten op het terrein?"

Volgens Vliegenthart is geen van deze angsten gegrond. Om huiver voor beschermde soorten weg te nemen, is het concept tijdelijke natuur bedacht en ook financieel gezien hoeven de maatregelen volgens hem geen nadelen op te leveren. "Als een bedrijf als Gasunie in een vroeg stadium van planvorming de biodiversiteit meeneemt, brengt het geen extra kosten met zich mee", stelt Vliegenthart. "En ecologisch beheer levert vaak zelfs op meerdere vlakken winst op."

Dat laatste moet bijvoorbeeld blijken uit een pilot van de Vlinderstichting en Waterschap Vallei en Veluwe bij de Grebbedijk in Wageningen. Deze werd ingezaaid met nectarplanten, die langer kunnen bloeien doordat er minder gemaaid wordt. Behalve dat insecten hiervan profiteren en het maaikosten uitspaart, wordt de dijk er waarschijnlijk ook veiliger door: de gevarieerdere wortelstructuur zorgt voor extra versteviging.

Insluipers

Het hoogspanningsstation in Eindhoven is één van de drie pilotlocaties waar Tennet de komende jaren maatregelen treft. Als die goed uitpakken, worden ze ook op de andere stations doorgevoerd. Vliegenthart adviseert onder andere om wat reliëf aan te brengen, 'rommelige' hoekjes te laten bestaan en het maaibeleid aan te passen. Het station heeft volgens hem veel potentie: er komen nauwelijks mensen en het ligt in een beekdal. "Zo'n plek is een toevluchtsoord voor dieren."

Sim Titselaer, terreinbeheerder in Eindhoven, vindt het 'prima' als de natuur op zijn terrein meer kansen krijgt. "Zolang insluipers zich maar niet in de bosschages kunnen verstoppen en zolang het uitzicht van de bewakingscamera's maar niet wordt belemmerd."

ProRail

Het tekenen van de Green Deal past in het streven van Tennet maatschappelijk verantwoord te ondernemen. "Met simpele maatregelen willen we iets terugdoen voor de natuur", verklaart planoloog Henk Sanders. "We merken dat de maatschappij het belangrijk vindt dat wij iets doen voor de biodiversiteit. De Green Deal zorgt ervoor dat we het wiel niet helemaal zelf hoeven uit te vinden. ProRail bijvoorbeeld, is al veel langer bezig met natuurbevorderende maatregelen. Daar kunnen wij van leren."

"Kijk, een vuurvlinder", wijst Vliegenthart dan op een oranjebruin insect dat over de lage vegetatie fladdert. "Een mannetje dat zijn territorium in kaart probeert te brengen."

Vliegenthart knielt neer en gaat met zijn hand door de plantjes. "Als je goed kijkt, staat er ontzettend veel op een vierkante meter: tijm, ereprijs, vergeet-mij-nietjes, zachte ooievaarsbek, schapenzuring. Op die laatste soort zet de vuurvlinder haar eitjes af. Er zijn genoeg simpele maatregelen te bedenken om de natuur op dit terrein nog meer kans te geven."

Green Deal Infranatuur

De Green Deal Infranatuur is op 1 april ondertekend door twintig partijen. Behalve Tennet ondertekenden ProRail, Heijmans, Gasunie, Engie, Sweco, Vitens, Arcadis, gemeente Tilburg, zes waterschappen, twee provincies en twee ministeries dat verdrag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden