Review

'Wil jij dan dat ik in de schoorsteen verdwijn?'

Arnost Lustig: Het donker kent geen schaduw. Vert. Mieke Lindenburg; Wereldbibliotheek, Amsterdam; 203 blz. - ¿ 32,50.

Lustigs roman 'Het donker kent geen schaduw' is zijn meest autobiografische boek en wordt door velen beschouwd als zijn beste werk. Net als in 'De laatste reis van Katharina Horowitz' staat hier, zoals in al zijn andere werken, het thema van de holocaust centraal. Maar waar de auteur in zijn eerdere vertaalde roman een perfecte afstand tot het vertelde weet te bewaren, kampt Lustig in 'Het donker kent geen schaduw' met zijn eigen verleden.

Arnost Lustig was veertien toen de oorlog uitbrak en de jodenvervolging door de nazi's begon. Hij kwam terecht in Theresienstad, vandaar ging hij naar Auschwitz, vervolgens naar Buchenwald om uiteindelijk richting Dachau af te reizen. Op 'dodentransport' naar dit laatste kamp wist Lustig samen met een vriend te ontsnappen. Op dit punt begint zijn roman.

Twee jongens vluchten, in de verwarring die de beschieting door een Amerikaans vliegtuig veroorzaakt, uit de trein naar hun laatste bestemming. Danny is duidelijk de grotere en wilskrachtigere tegenpool van de gevoelige Manny. Vaker worden de jongens aangeduid als 'de eerste' en 'de tweede'.

De vlucht van de twee uitgeteerde jongens is een tocht door onafzienbare bossen, doorspekt met herinneringen aan het kampleven. (“Het was steeds net alsof ze door twee verschillende werkelijkheden waren omringd, waarvan ze er maar één, die van vroeger, waarnamen.”) En met schuldgevoelens.

De schuldvraag begint al op het moment voor de vlucht, als ze Frank Bondy, een oudere medegevangene die hen beschermde en misbruikte, achterlaten. “Denk er niet meer aan. Het was hij of jij”, houden de twee jongens elkaar voortdurend voor. Maar het verleden vergeten is een onmogelijkheid. Bij elke stap laat het een afdruk achter. Letterlijk, omdat de schoenen die Danny draagt, eerst van Manny waren.

Nog in het kamp heeft Manny ze geruild voor een koolraap. Manny heeft ze op zijn beurt gekregen van zijn oom Leopold. Die had zijn neef gesmeekt ze mee te nemen uit angst dat de wrede kamparts - die Leopold wegens diezelfde schoenen een langzame dood liet sterven - ze zou inpikken.

Deze schoenen zorgen voor een mooie wending in het verhaal. 'Om Manny er niet aan te herinneren', verzwijgt Danny dat er een spijker in zijn zool zit, tot hij er bijna aan bezwijkt. Wanneer de twee vervolgens achterna worden gezeten door een stel bejaarde Duitsers, is het Manny die Danny erdoorheen moet slepen. De tweede is de eerste geworden.

Een terugkerend punt in de roman is het egoïsme van de mens in de strijd om te overleven. Wreedheid en cynisme druipen van de pagina's. Zoals in de bizarre scène waarin de twee jongens zich warmen tegen de muur van het crematorium, wetende dat er maar één oorzaak was waardoor die muur altijd warm was. En wreder nog, wanneer een vader zijn zoon, die op sterven na dood is, verraadt. “Wil jij dan dat ik in de schoorsteen verdwijn?”, vraagt de zoon. “Wil jij dan dat we daar allemaal in verdwijnen?” antwoordt de vader.

De eindeloze tocht van de jongens wordt indringend door de scherpe weergave van onwaarschijnlijk zware herinneringen. Met name bij het slot merk je als lezer dat de auteur zelf met zijn verleden worstelt. De jongens, die toch door de groep bejaarden zijn opgepakt, worden niet gefusilleerd, maar weerloos en naakt het bos ingestuurd.

Lustig zelf heeft een verklaring voor dit einde: “Volgens de regels van de tragedie moeten zij (Danny en Manny - CJ) ster

ven. Maar ik ben zelf een van de hoofdpersonen. Ik had het hart niet mezelf te executeren. . . Ze lieten ons het bos inlopen in de overtuiging dat we als wolven zouden omkomen. Ik wilde aangeven dat ze moesten sterven, maar ik kon het niet zeggen, want voor mij was dat alsof ik zelfmoord pleegde.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden