Wil de nieuwe Hansje Brinker nu opstaan?

De Nederlandse waterbeheerders zijn niet klaar voor de problemen van de 21ste eeuw, zegt het Rathenau-instituut. Technische hoogstandjes, zoals het drooghouden van de Horstermeerpolder, hebben hun langste tijd gehad. Het instituut overhandigde gisteren een lijst met dringende adviezen voor een beter waterbeheer aan staatssecretaris Monique de Vries en premier Wim Kok.

Ongeveer zeventien uur per dag staan de twee grote pompen in het gemaal van de Horstermeer te stampen om de polder droog te houden. De polder ligt ingeklemd tussen het riviertje de Vecht in het westen, de Ankeveense plassen in het noorden en de Loosdrechtse plassen in het zuiden. Met een oppervlak van slechts zes vierkante kilometer is de Horstermeer relatief klein. ,,Maar'', zo benadrukt Peter van Rooy van het Rathenau-instituut (een denktank van het parlement), ,,de polder ligt wel drieënhalve meter onder NAP!'' Waarmee Van Rooy maar wil zeggen dat ook een afvoerputje slechts een klein gaatje hoeft te zijn in een groot bad; hij trekt de hele boel wel leeg!

Het kan verkeren: bijna honderdtwintig jaar na het huzarenstukje van de drooglegging is de Horstermeer blijkbaar verworden tot het afvoerputje van de regio. Want een huzarenstukje was het, die drooglegging. Het Naardermeer, zo'n vier kilometer ten noordoosten van de Horstermeer, bleek aan het eind van de negentiende eeuw net iets te dicht bij de Zuiderzee te liggen om droog te krijgen. In de Horstermeer lukte het in 1882 net wel. ,,En nu is dit al ruim honderd jaar het laagste punt in de wijde omtrek'', zegt Van Rooy. ,,Doordat je het droog maalt, trek je water weg uit de omringende Vechtplassen en uit het Naardermeer. Je pompt langs deze weg zelfs 'oerwater' uit de Utrechtse Heuvelrug. Je slaat het uit in de Vecht en na een korte reis verdwijnt het zo, hup, de Noordzee in.'' De kanttekeningen die Van Rooy maakt bij het oer-Hollandse hoogstandje van de inpoldering zijn niet nieuw. Al in 1902 merkte Frederik van Eeden dat het in de Horstermeer lastig boeren was. Van Eeden probeerde er een ecologische landbouwgemeenschap te stichten, maar staakte zijn plannen na een paar jaar. Het zoute kwelwater dat in de diepe polder omhoog welde, deed zijn planten slecht gedijen. Voor dat probleem is uiteindelijk ook een technologische oplossing bedacht: de polder wordt continu doorgespoeld met zoet maar ook relatief vuil water uit het IJsselmeer en het Amsterdam-Rijnkanaal.

Daarmee zijn de technologische oplossingen voor de problemen in de Horstermeer wel zo'n beetje op. Uit de bodem komt immers ook steeds meer natuurlijk arseen omhoog dat zich al jaren lang ophoopt in de bagger van de sloten en weteringen. Inmiddels heeft zich zoveel van dat gif opgehoopt dat de bagger niet meer zonder meer kan worden afgevoerd. En Van Rooy waarschuwt dat er nog veel meer problemen aan zitten te komen. ,,We worden in Nederland straks van vier kanten ingehaald door het water. In het westen stijgt de zeespiegel door het versterkte broeikaseffect, de toevoer door de grote rivieren vanuit het zuidoosten neemt toe, we krijgen steeds meer regen van boven en dan zakt onze bodem ook nog eens door inklinking van het veen en door het kantelen van de tectonische plaat waar Nederland op ligt. Dat valt hier straks allemaal niet meer bij te pompen!'' De praktijk van het waterbeheer is niet klaar voor dit soort problemen van de 21ste eeuw. De conclusie die Peter van Rooy trekt in de Horstermeer trokken hij en mede-auteur Lydia Sterrenberg onlangs ook in algemenere zin in het boek 'Het Blauwe Goud Verzilveren', een studie geschreven in opdracht van het Rathenau-instituut. Het beheer dat nu nog gestoeld lijkt op de angst voor overstromingen en ook de angst voor een gebrek aan landbouwgrond, zal plaats moeten maken voor een heel nieuwe manier van omgaan met water, zo stelt het instituut. De meest urgente problemen werden gistermiddag door het instituut voorgelegd aan staatsecretaris De Vries van verkeer en waterstaat en aan premier Kok.

Van Rooy: ,,Allereerst zal het waterbeheer moeten worden aangepast aan Europese regels. Nu is het in sommige gevallen nog georganiseerd volgens zevenhonderd jaar oude waterschapsgrenzen. Dat zijn grenzen die vaak niets met hydrologie te maken hebben, maar meer met toeval en stammenstrijden uit het verleden. Het beheer zal ingedeeld moeten worden naar de ongeveer zeventien stroomgebieden waar je in ons land mee te maken hebt. Op die manier voorkom je dat de ene gemeente plannen maakt waar een ander waterschap weer last van heeft. Daarnaast heb je veelal te maken met een enorme versnippering van verantwoordelijkheden, een woud van mooie plannen en voornemens en een ontbrekende regie. Daar valt geen duurzaam beleid mee te voeren.''

Hoe de financiering beter georganiseerd zou kunnen worden, kan Van Rooy weer aan hand van de Horstermeer illustreren. ,,Tot op de dag van vandaag worden hier nog kapitale villa's en bedrijven bijgebouwd. Dat zal moeten stoppen, want vroeg of laat moeten we deze polder opgeven. Maar stel je voor: je kan hier een soort Venetië van het noorden van maken. De bewoners kan je alternatieve woonruimte bieden in de vorm van een huis in of aan het water. Wonen aan het water levert gemiddeld veertig procent meer op, dus dat goud kan je verzilveren. Water moet niet langer synoniem zijn voor iets dat je 's winters zo snel mogelijk kwijt moet en 's zomers tekortkomt. We moeten het op de waarde gaan schatten die het in het buitenland vaak wel krijgt.''

Bij de overhandiging van de adviezen stelde staatssecretaris De Vries - net als het Rathenau-instituut - dat de Nederlanders zich meer bewust moeten worden van het feit dat ze in eigenlijk in een delta leven. ,,Dat vraagt voortdurend inspanning en aandacht en vooral ook oog voor de kansen met water.''

Het plan om op zijn minst een deel van de Horstermeer weer meer te maken wordt op dit moment bestudeerd als mogelijk eerste proefproject voor het Waterbeheer van de 21ste eeuw. Een informele denktank, onder voorzitterschap van Neelie Kroes, zal samen met de betrokkenen in het gebied bekijken wat concreet te realiseren is. Op 28 mei debatteert de Tweede-Kamercommissie van verkeer en waterstaat met de staatssecretaris over het nieuwe beheer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden