Wil de echte CDA-leider opstaan

Oud-KVP-leider Schmelzer, een van de dinosaurussen van de christen-democratie, zat maandagavond bij Andries Knevel. Het ging over de kwestie. Of hij het eens was met Barend Biesheuvel dat het CDA snel een lijsttrekker naar voren moet schuiven. Jazeker, de partij mag geen tijd verloren laten gaan. Niet wachten tot september dus. Namen? Natuurlijk niet, alhoewel. Er volgde een voor Knevel niet te volgen verdwijntruc.

Schmelzer schreef twee prominenten uit de vorige generatie, Van den Broek en Ruding, zonder meer af. Die willen niet. Zo ook Tineke Lodders, de vice-voorzitter van de partij. Zij heeft herhaaldelijk gezegd dat ze niet beschikbaar is. Die wens behoort te worden gerespecteerd. Verder sloot hij iemand van buiten het Haagse circuit uit. Het lijsttrekkerschap is geen stageplaats. Heerma verdween als het ware impliciet. Was hij onbetwist leider, dan zou het lijsttrekkerschap immers geen punt van discussie zijn. Bleef dus over Jaap de Hoop Scheffer. Ja, gaf Schmelzer toe, de vice-voorzitter van de fractie is een van de mogelijke kandidaten. Een van de?

De goocheltruc van Schmelzer leerde nog iets. Ten eerste dat ook hij Lubbers buiten beschouwing laat. Hoewel om tal van redenen verklaarbaar, is het opvallend dat niemand in het CDA de oud-leider noemt. Dat geldt trouwens ook voor de buitenwereld. Opiniepeiler De Hond nam de oud-premier twee weken geleden niet op in een rijtje CDA-politici uit wie het publiek de gewenste aanvoerder kon kiezen. Brinkman kwam daar wel op voor, evenals Van den Broek. Lubbers lijkt in een zwart gat van het collectieve geheugen verdwenen. Merkwaardig. Alleen in de top van de PvdA is er iemand die met zijn terugkeer serieus rekening zegt te houden.

Van belang is dat het optreden van Schmelzer een gezagsvacuüm in het CDA blootlegde. Het is voor niemand helder wie het initiatief heeft. Dat schept verwarring en onzekerheid. Waar gezag ontbreekt, begint iedereen te roepen. De dinosaurussen waarschuwen niet voor niets. Ook in de vorige periode toen de zaken scheef dreigden te lopen, traden zij even op de voorgrond. Toen waarschuwden zij kandidaat-lijsttrekker Brinkman voor te veel afstand tot het kabinet-Lubbers. Dat was niet onverstandig, zoals de geschiedenis heeft geleerd. De vierschaar Helgers, Lodders, Heerma en Van Leeuwen, die de lijsttrekker moet aanwijzen, houdt vooralsnog vast aan de afgesproken procedure, maar het is de vraag of zij tot september de deksel op de pan kunnen houden.

Een gezagscrisis een kleine anderhalf jaar voor de Kamerverkiezingen is een slechte zaak. Hoe langer die duurt, hoe desastreuzer de gevolgen straks kunnen zijn. Partijleden die zich opmaken voor een campagne willen duidelijkheid omtrent de richting. De figuur van de lijsttrekker is daarvoor sterk bepalend. Het CDA ging de eerste verkiezingen waar het aan meedeed, in 1977, met een links program en een rechtse lijsttrekker in. Dat laatste was meer bepalend voor de uitkomst van de formatie (een kabinet met de VVD) dan het program. Het maakt dus nogal wat verschil of de rechtse carrièrepoliticus De Hoop Scheffer het wordt of Heerma of Lodders, die allebei herkenbaar in de christelijk-sociale traditie staan.

Het zou allemaal vrij simpel zijn geweest als Heerma zich tot de natuurlijke kandidaat zou hebben ontwikkeld. De positie van fractievoorzitter in de Tweede Kamer is bij uitstek de plaats om de eigen partij profiel te geven. Jammer genoeg voor het CDA is dat niet gelukt. Heerma heeft niet het gezag verworven dat nodig was om te voorkomen dat nu, voortijdig, de discussie over het lijstaanvoerderschap is losgebroken. Heerma heeft heel veel mee. Hij is een authentieke christen-democraat, je koopt geblinddoekt een tweedehands auto van hem, hij is toegankelijk en aimabel en een goede bestuurder. Het probleem is dat hij de zaken niet goed weet te presenteren en ook de meedogenloosheid mist die in de politiek nodig is om tot leider uit te groeien.

Het is niet realistisch die tekortkomingen te relativeren. Het verhaal kan nog zo mooi zijn, het moet ook wervend en, als het kan, met charisma worden overgebracht. Daarnaast is hardheid af en toe nodig om de eenheid te bewaren. Dat lukt uiteraard beter naarmate een partij succesvoller is. Kijk naar de VVD onder Bolkestein nu en naar het CDA onder Lubbers in de jaren tachtig. Het is moeilijker in tijden dat het minder gaat, zoals Heerma heeft ondervonden. Het is begrijpelijk dat hij niet popelt de kar nog een periode te trekken.

Het is inmiddels een publiek geheim dat hij een voorkeur heeft voor Tineke Lodders als lijstaanvoerster. Tegelijk is bekend hij in beginsel wel beschikbaar blijft. Dat houdt in dat hij in uiterste geval en als er een beroep op hem zou worden gedaan, bereid is. Daarmee heeft hij ook zelf bijgedragen aan een klimaat waarin de geest voortijdig uit de fles kon ontsnappen. Het zou nóg niet zo'n ramp zijn geweest als Lodders had gezegd de kar te willen trekken. Het probleem is dat zij niet beschikbaar is. 'Nu niet, nooit niet', zei ze recent nog tegen De Telegraaf. Puur taalkundig moet dat worden uitgelegd als nu niet, ooit wel. Maar haar volgelingen (dat zijn er nogal wat) kunnen er beter mee rekenen dat zij alleen, en dan nog wellicht, onder zware druk is te vermurwen.

Het saldo is in elk geval verwarring. De jonge Turken onder leiding van Koppejan uit Zoutelande lieten er vorige week zaterdag geen twijfel over bestaan dat zij Lodders wensen. Zij is ook de favoriet van het invloedrijke CDA-vrouwenberaad. Schmelzer gaf in zijn dubbelzinnig vermaan een voorkeur voor De Hoop Scheffer aan, die zich tot nu toe op de vlakte houdt over zijn beschikbaarheid. Aldus is er niet alleen sprake van een gezagsvacuüm, maar ook van een tamelijk ondoorgrondelijke stelling waarin niemand durft te bewegen.

Een vroegere vice-voorzitter van de partij spoorde van de week in deze krant de partij-afdelingen aan de situatie in beweging te brengen door kandidaten naar voren te schuiven. Dat is op zich niet zo'n vreemde gedachte, al zal het in het hiërarchisch denkende CDA even wennen zijn. Maar het schiet weinig op als niet duidelijk is wie nou wel en wie niet beschikbaar is.

Intussen komen de verkiezingen dichterbij. PvdA en VVD zullen die verkiezingen aangrijpen om de machtsvraag voluit uit te spelen, Kok of Bolkestein. Wil het CDA krachtig meespelen - inhoudelijk liggen er zeker kansen -, dan moet het zorgen dat het er staat. Iemand zal de komende tijd zijn nek ver moeten uitsteken. Maar dat vereist dat eerst Heerma openlijk duidelijkheid verschaft over zijn positie en intenties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden