'Wika's' gewone sociale werkers, geen aartsengelen

Werkelijk, ik kan alles; werkers in kerkelijke arbeid in de Nederlandse Hervormde Kerk 1945-1966, Maarten van der LInde, 536 blz., Boekencentrum, Zoetermeer, f75,-

WERA DE LANGE

Werkelijk, ik kan alles is de titel van het boek en dat is mild-ironisch bedoeld. De mannen die aan de mannen aan de wieg van Kerk en Wereld stonden hadden namelijk zeer hooggespannen verwachtingen over de enthousiaste wika's. Deze hadden over bovenmenselijke krachten en de uitstraling van aartsengelen moeten beschikken om hun opdracht te vervullen.

De oprichters van Kerk en Wereld (Banning, Kraemer, Eijkman, Boerwinkel, Gravemeyer e.a.) deden het bij het begin in 1945 niet voor minder dan de 'herkerstening' van Nederland en tegelijkertijd - schijnbaar in tegenstelling daarmee - voor niet minder dan de ontzuiling van Nederland. Ook in sociaal en cultureel opzicht moest Nederland totaal 'vernieuwd' worden, tot een sociaal rechtvaardige en cultureel verheven en verheffende structuur. Niet voor niets behoorde velen van de vroege voormannen tot de sociaal-democratie. Bijna allemaal stonden zij politiek gezien 'links', terwijl zij - en dat is het aardige - in kerkpolitieke termen juist een bont gezelschap vormden van orthodoxen, confessionelen en vrijzinnigen.

In de ogen van de oprichters van Kerk en Wereld was de eerste stap naar een vernieuwd en herkerstend Nederland de verbouwing van de door een elite geleide Nederlandse Hervormde Kerk tot een alomvattende 'Christusbelijdende volkskerk'.

Herkerstening

Herkerstening was voor de mannen van 1945 een tweesnijdend zwaard: het klassieke evangeliseren was daarbij ondergeschikt aan het in daden dienen van de samenleving. Dit werk moest in het bijzonder 'de verloren groepen' bereiken, de bioscoopgaande en - nog erger - dansende stadsjeugd, de geseculariseerde industrie- en landarbeiders.

De voorhoede in de 'herkerstening' - al gauw schroefde de leiding van Kerk en Wereld terug naar het bescheidener woord 'pastoraat' - hadden de Wika's moeten vormen, evangelist, gemeenteopbouwer, jeugdleider, maatschappelijke, industriele en culturele werker inéén. Wie er brood in zag, kreeg een tweejarige opleiding in de bossen van Driebergen.

Het grootste deel van de 402 Wika's die de geschiedenis dus heeft opgeleverd, legden een speciale kerkelijke Wika-gelofte af. Maar in een vroeg stadium bleek al dat de expliciete evangelisatie bij de Wika's minder in trek was. De meesten kozen voor 'gewoon' sociaal werk, jeugdwerk of maatschappelijk werk, zo beschrijft Van der Linde. De meeste Wika's voelden bovendien weinig voor een koppelverkoop waarbij de Boodschap als beleg werd verstopt in een broodje normale dienstverlening.

Detail

Maarten van der Linde volgt de loopbaan en werkzaamheden van een groot aantal Wika's tot in detail. Zo leren wij dat Wika Baukje Stellinga “bij een dreigende scheuring in Plaatselijk Belang tussen autochtone Bakkeveners en import Bakkeveners” in het begin van de zestiger jaren “een bemiddelende rol” speelde. En ook kunnen we precies bijhouden wanneer de eerste houten tenthuisjes in het christelijk recreatiekamp Het Grote Bos verrezen tot woede van de wereldlijke autoriteiten te Doorn.

Het eindigde allemaal, zoals we weten, in het tegenovergestelde van wat de mannen van Kerk en Wereld voor ogen stond: geen herkerstening van de wereld, maar verwereldlijking van de kerk, en de Wika's voorop.

De loopbaan van twee bekende Wika's spreekt boekdelen: Ien Dales, lange tijd directrice van Kerk en Wereld, switchte naar de Sociale Dienst in Rotterdam, werd staatssecretaris, kamerlid en minister. De jonge Johan Stekelenburg ging meteen na ontvangst van zijn Wika-diploma in 1962 heel wereldlijk bij de Metaalbond werken; hij schopte het tot voorzitter van de FNV.

De eerste hoofdstukken in het boek van Van der Linde over de vernieuwers die Kerk en Wereld hebben opgebouwd, zijn buitengewoon boeiend. Wie niet álles over Wika's wil weten, kan de vervolghoofdstukken als iets te overvloedig ervaren.

Maar de Werker In Kerkelijke Arbeid blijkt een goede kapstok voor een beschrijving van de kerkgeschiedenis en het sociaal-culturele klimaat in Nederland tussen 1945 en 1965.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden