Reportage

Wijkteams helpen Leeuwarden vooruit, maar verwacht geen paradijs op aarde

De wijk Nylân waar het team van Margreeth ten Zijthoff werkt. De personen op de foto's komen niet in het verhaal voor. Beeld reyer boxem

Leeuwarden zette als eerste wijkteams in. Toch kosten jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning er nog altijd veel geld en barst de stad van de uitkeringsgerechtigden en tienermoeders. Is de gemeentelijke aanpak mislukt?

Leeuwarden is dit jaar culturele hoofdstad van Europa, maar scoort verder vooral op minder fijne lijstjes. In de top tien van armste gemeenten staat Leeuwarden op nummer zeven. Hier bekommert jeugdzorg zich over meer kinderen dan elders: 18 procent, bij een landelijk gemiddelde van 11.

Alle Nederlandse gemeenten zijn in 2015 financieel verantwoordelijk geworden voor werk en inkomen, voor jeugdzorg en ouderenzorg. Hulp op wijkniveau moet meer mensen bereiken en voorkomen dat kinderen uit huis worden geplaatst. Ondersteuning vooraf, in plaats van (dure) behandeling achteraf, dat was het idee.

Leeuwarden begon tien jaar geleden al met die aanpak, toen een buurt als Heechterp-Schieringen nog Vogelaarwijk heette. Zogenoemde Frontlijnteams gingen langs de deuren en boden schuldsanering, verslavingsaanpak en opvoedtips tegelijk. Medewerkers van de gemeente en van welzijnsorganisaties stapten over naar de nieuwe coöperatie Amaryllis.

Naar binnen gluren

Margreeth ten Zijthoff is er sinds het begin bij. Vandaag zit de sociaal werker met Peter de la Combé in een snikheet kantoortje van wijkteam Zuid, onder hetzelfde dak als Aldi en Lidl. De la Combé is zelf het bewijs dat de wijkaanpak werkt, vinden beiden. Ze leerden elkaar eind 2014 kennen na een melding bij het meldpunt kindermishandeling. Al deed De la Combé de eerste keer niet open voor de sociaal werker. Ten Zijthoff: "Ik ben dan toch zo dat ik even naar binnen gluur." Ze zag vooral bierflesjes en shag.

De opvoeding van zijn dochtertje, toen vier, was de grootste zorg, ook omdat De la Combé drugs gebruikte. Verwaarlozing wil hij het niet noemen. "Ze krijgt liefde genoeg en heeft er altijd tiptop uit gezien, de mooiste kleertjes." Aandacht kwam ze wel tekort, geeft hij toe. "Ik was altijd bezig of boos. Ik ben ook wel eens afgevoerd met een ambulance, omdat ik te veel cocaïne had gebruikt. Tweeënhalve gram, terwijl een halfje voor mij echt wel de max is."

Hulp dichtbij betekent niet dat een wijkteam alles uit handen neemt, zegt Ten Zijthoff. Mensen moeten eerst zelfstandig hun problemen proberen op te lossen, of met hulp van vrijwilligers, ook omdat het de gemeente anders te veel geld kost. "Wij komen pas in beeld als er meerdere problemen spelen, maar ook dan is het vooral naast iemand staan. Ik ga niet vertellen wat ze moeten doen."

Jongen van de straat

Nou stond Peter de la Combé daar ook niet echt voor open. "Ik had net een zwaar ongeluk achter de rug, mijn ex-vrouw was vertrokken naar haar geboorteland Roemenië en ik zat in de stress met een hypotheek en rekeningen." Hij had zijn baan opgezegd om voor zijn dochter te zorgen, maar deed nog wel wat crimineels. Hij wijdt er niet over uit. "Als mijn dochter ooit wil weten wat ik allemaal verkeerd heb gedaan, zal ik het haar vertellen."

In het begin begon De la Combé tegen Ten Zijthoff nog over handeltjes in het buitenland. Uiteindelijk kreeg ze hem zover dat hij opvoedondersteuning accepteerde. De belangrijkste doorbraak was de aanstelling van een bewindvoerder. "Het heeft geen zin om naar de opvoeding te kijken als iemand enorme geldzorgen heeft. Bij 90 procent van de mensen die bij ons aankloppen zijn de financiën een belangrijk onderliggend probleem."

De la Combé: "Ik blijf een jongen van de straat, maar heb echt van Margreeth geleerd om mijn zaakjes te regelen. Zelfs mijn moeder is dat niet gelukt." Hij beseft dat zijn dochter anders uit huis was gehaald.

Swingende kant van de stad

Ten Zijthoff woont al sinds haar jeugd in Leeuwarden, haar moeder komt er vandaan. Ze kent er veel families, veel multi-probleemgezinnen, al generaties lang. Ten Zijthoff: "Dat zit diep en de vraag is of we dat ooit helemaal oplossen."

Beeld reyer boxem

Een paar kilometer verwijderd van wijkteam Zuid zitten toeristen op terrasjes. Dat is de goeie kant van de stad, zoals Ten Zijthoff het noemt, het swingende deel. In het vernieuwde gemeentehuis - naast de scheve toren Oldehove en een grote kunstinstallatie gebouwd ter ere van het cultureel jaar - komt de kersverse wethouder jeugd, Hilde Tjeerdema (D66) meteen ter zake. Ook zij is fan van de wijkaanpak. "De visie onder de decentralisatie is nog steeds de goede. Het zure is alleen dat we te weinig rijksvergoeding krijgen."

Jaarlijks komt de stad 12 miljoen euro tekort op het sociaal domein. De wethouder heeft het over een voor de stad ongunstige verdeelsleutel. Bij de verdeling van rijksgeld voor jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning zijn veel zaken niet meegewogen, bijvoorbeeld dat de stad daklozen uit de regio opvangt. Het aantal statushouders is gestegen en kwetsbare vrouwen blijven in de stad als ze de opvang verlaten. 

Laat het duidelijk zijn: wethouder Tjeerdema is trots op Fier, het landelijk expertise- en behandelcentrum voor slachtoffers van geweld en loverboyproblematiek. "Het werkt juist hier, omdat we ver verwijderd zijn van de Randstad. Slachtoffers zijn veilig." Maar vrouwen die klaar zijn met de behandeling, blijven vaak in Leeuwarden wonen, krijgen een uitkering. "Dat betekent voor ons op jaarbasis een miljoen extra kosten."

Via de huisarts

De Vereniging voor Nederlandse Gemeenten heeft een stroppenpot met 200 miljoen euro voor gemeenten die tekort komen op het sociaal domein. Leeuwarden weet nog niet hoeveel ze daarvan krijgt, bovendien gaat het om een eenmalige bijdrage.

Volgens wethouder Tjeerdema is het probleem dat er tegenover de investeringen in de wijkteams, geen kostenbesparing op dure zorgvoorzieningen staat: de tweede lijn. Dat zijn instellingen voor geestelijke gezondheidszorg, klinieken, behandelcentra, jeugdinstellingen, verslavingszorg. "Sterker", zegt Tjeerdema. "Die kosten zijn met 6 procent gestegen."

Voor veel mensen is de huisarts de logische route naar zorg, maar die verwijst rechtstreeks door naar behandelaars en specialisten. In Leeuwarden gaat 50 procent van alle verwijzingen nog steeds via de huisarts, daar hebben de gebiedsteams niets mee te maken. Een kwart van de verwijzingen loopt via de gecertificeerde instellingen, bijvoorbeeld als een rechter een kind uit huis plaatst. Tjeerdema: "We zijn financieel verantwoordelijk, maar hebben slechts in een kwart van de gevallen de mogelijkheid om de zorg te verdelen."

Hetzelfde werk

Sociaal werker Ten Zijthoff ziet dat de ene behandelaar veel meer tijd en geld nodig heeft om eenzelfde doel te bereiken dan een collega. Ze wil daar graag meer invloed op. "Pas hoorde ik dat therapie voor kinderen wordt vergoed om van angst voor spinnen en muizen af te komen - zonder achterliggende stoornis!"

Ook de wethouder denkt dat in die tweede lijn nog wat te halen valt. De gemeente doet zaken met meer dan honderd zorgaanbieders. Tjeerdema: "De eerste jaren van de decentralisatie zijn ze vooral bezig geweest met aanbestedingen en het aanleveren en vastleggen van gegevens. Nu is de vraag wat zij gaan doen om de zorg laagdrempelig en efficiënt te maken. Die inhoudelijke slag moeten ze nog maken."

Volgens de wethouder zijn er ook nog instellingen die parallel elkaar hetzelfde werk doen, sportverenigingen met eenzelfde opdracht als het buurtservicepunt. Regionale én plaatselijke instellingen die kinderen behoeden voor huiselijk geweld. Welzijnsorganisaties die jongeren ondersteunen, net als de wijkteams. "Organisaties met elk haar management, administratie en medewerkers."

Rot geschrokken

Margreeth ten Zijthoff heeft al gehoord dat Amaryllis de helft van zijn budget moet inleveren. Ze is zich rot geschrokken. "Als ik het idee had dat we niets bereiken, zou ik acuut ophouden. Opbouwwerk vergt wel een lange adem", zegt ze. En de mensen zijn nooit op. "Wie het beter krijgt, trekt weg en daar komen nieuwe kansarmen voor terug. Als je op wijkteams bezuinigt, komen de kosten elders terug."

Wethouder Tjeerdema zegt sussend dat nog niet bekend is hoe het college de bezuinigingen invult. "We moeten kijken hoe breed de opdracht aan Amaryllis blijft, zonder alles inhoudelijk af te breken wat we hebben opgebouwd", zegt ze diplomatiek. En als de coöperatie moet korten, dan wordt de bezuiniging gespreid over jaren.

Beeld reyer boxem

Het nieuwe collegeakkoord klinkt in de inleiding juichend: 'We zijn culturele hoofdstad!' Het is bewijs dat het goed gaat met Leeuwarden, vindt Hilde Tjeerdema. Ze benadrukt dat de culturele hoofdstad ook minderbedeelde wijken helpt. "Het geeft een boost aan de horeca en de hotels. We hebben gestimuleerd dat werklozen en bijstandsgerechtigden vrijwilligerswerk doen bij de evenementen."

Minder bruisend

Het hoofdstukje 'sociaal domein' in het akkoord klinkt heel wat minder bruisend. De stad moet terug naar een 'een sterke maar slanke steunstructuur'. De gemeente gaat 'nog beter' kijken wat inwoners zelf in hun leefomgeving kunnen organiseren. Tjeerdema: "De gemeente heeft al ingeteerd op het eigen vermogen, we hebben de afschrijving van wegen en bruggen over meerdere jaren gespreid. Als je structureel miljoenen tekortkomt, moet je ook anders naar de verzorgingsstaat kijken."

Er zal meer gevraagd worden van het onderwijs. "Minder doorverwijzen, minder medicaliseren. Leerlingen op school houden." Ook huisartsen en wijkteams moeten minder doorverwijzen naar specialistische zorg. Zich misschien minder richten op herstel: "We moeten af van het idee dat we alles kunnen oplossen met therapie. Soms is het stabiliseren van een situatie het hoogst haalbare."

De wethouder ziet grote verschillen tussen gezinnen met vergelijkbare problemen. "De een krijgt veel ondersteuning terwijl de ander het redt zonder enige hulp. We moeten echt gaan kijken wat nodig is, mensen kunnen niet meer automatisch vragen wat kan."

'Lukt niet' is bullshit

Peter de la Combé kan een heel eind mee in die gedachte. Hij hoort wijkbewoners klagen dat hun kind niet op sport kan, dat uitkeringen te laag zijn. "Lukt niet is bullshit", zegt hij. "Je moet bereid zijn dingen op te geven."

Hij heeft een luxe leven geleefd, maar is nu tevreden met een huurhuis en een fiets. Zijn nu achtjarige dochter zwemt en danst. De kinderbijslag besteedt hij geheel aan kleding voor het meisje en hij spaart, zodat ze later een opleiding kan doen. De voedselbank heeft hij niet meer nodig. "Als je weinig geld hebt, leer je slim inkopen. Ik heb 80 euro per week voor eten en we hebben elke dag vlees, groenten en een toetje."

Als hij nu nog bij het wijkteam komt, dan is het voor anderen. Hij is nu zelf begeleider, op vrijwillige basis. Betaald werk zou hij beter vinden, maar dat vergt dan weer papieren die hij niet heeft. Hij is niet zo van het leren. Voordeel is dat Peter de la Combé de taal van de straat spreekt. Zo helpt hij een nogal autoritaire vader. "Een moeilijke man, die ook verkeerde keuzes maakt, zich te weinig met zijn kinderen bemoeit. Ik zeg hem gewoon waar het op staat. Dat zijn vrouw een cursus moet volgen. Dat hij als vader ballen moet tonen en voor zijn kinderen een ander leven moet regelen dan hij zelf heeft gehad."

Dat heeft hem zelf ook gedreven. "Mijn dochter is het engeltje op mijn schouder." Voor een achtjarige heeft het meisje veel meegemaakt, beseft de vader. Ze ziet haar moeder nauwelijks. Maar gelukkig gaan school en sport goed. "Mij maakt ze het leven soms echt wel zuur, maar dat betekent vast dat ze zich veilig genoeg voelt om me uit te dagen. Zo zie ik het maar."

Lees ook: 

Gemeenten: Er is dringend extra geld nodig voor jeugdzorg

Specialistische zorg voor kinderen groeit gemeenten boven het hoofd. Steden als Leeuwarden, Eindhoven en Hengelo willen daarom dat huisartsen minder minderjarigen doorverwijzen en laat het Rijk nou eens meer geld bijdragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden