Wijers wenste eigen energiereus

Net als Frankrijk en Duitsland had Nederland zijn eigen nationale 'energiekampioen' kunnen koesteren.

Hans Wijers keek als minister van economische zaken hoopvol uit naar een herstructurering van de sector, “gericht op de vorming van een Grootschalig Productiebedrijf (GPB), dat in belangrijke mate een Europese speler kan worden“.

Dat schreef Wijers in de toelichting op de begroting van 1997. Maar die Europese speler ontbreekt nog altijd in Nederland. En Essent, Nuon en Eneco moeten nerveus afwachten of ze, eenmaal geprivatiseerd, zelfstandig zullen voortbestaan.

“Het was een prachtkans“, zegt Wijers, terugkijkend, in het boek 'Dertig Jaar Nederlands Energiebeleid'. Wijers beziet de mislukking van de strategische fusie vooral tegen de achtergrond van de nieuwe Mededingingswet uit 1998. “We hadden net de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) opgetuigd, als waakhond om de marktwerking ruimhartig te laten functioneren.“ Een Grootschalig Productiebedrijf zou volgens de NMa afbreuk doen aan de marktwerking in de sector.

Het was toentertijd ook moeilijk te beredeneren waarom het GPB -de beoogde fusie van vier provinciale stroomproducenten- van nationaal belang was. De Europese dreiging werd nog niet allerwegen gevoeld, zoals vandaag, en de energiewetgeving was nog niet uitgekristalliseerd. Aan de Europese elektriciteitsrichtlijnen moest in Brussel nog flink worden gesleuteld.

“Het GPB had voor Nederland grote voordelen gehad“, zegt oud-topambtenaar Stan Dessens in hetzelfde boek. Dessens stuitte als voorstander van het Grootschalig Bedrijf echter op stevig verzet van de distributiebedrijven in de energiesector (nu Nuon, Essent en Eneco). Zij waren bang dat ze hun macht - en hun klanten - zouden kwijtraken aan de energieproducenten. In de jaren tachtig waren er in Nederland nog zo'n 150 distributiebedrijven en 16 stroomproductiebedrijven. Dessens: “De distributiesector had de buik vol van de Samenwerkende Elektriciteitsproducenten (SEP, de voorloper van het GPB, red.).“ En de distributiebedrijven kónden formeel het GBP tegenhouden, als aandeelhouders van de productiebedrijven.

Het Europese perspectief is onvoldoende in het oog gehouden, denkt Dessens. Wijers waarschuwde in 1997 de Tweede Kamer: “Het gaat om de Europese markt en alleen om de Europese markt“. Maar de Kamer zag niets meer in het GPB; de aardigheid was eraf en het idee van het Grootschalig Productiebedrijf ging roemloos ten onder. De concentratie in de sector werd langs andere weg voortgezet. De liberalisering van de energiemarkten naderde haar voltooiing. De vier die het GPB hadden moeten vormen, gingen elkaar beconcurreren.

In Den Haag werd beschikt dat de productie van stroom als eerste mocht worden geprivatiseerd. Buitenlandse concurrenten grepen hun kans: onder meer de Duitse grootmacht Eon en de Belgische moloch Electrabel deden hun intrede op de Nederlandse markt en verwierven elektriciteitscentrales.

Dat toenmalig minister Wijers in zijn Elektriciteitswet van 1998 niets over de productie regelde, is hem zwaar aangerekend. “De elektriciteitssector was en is te zwak en is intussen opgegeten door buitenlandse spelers“, luidt het commentaar van Niek Ketting, oud-directeur van de Samenwerkende Electriciteitsproducenten (SEP) ook in hetzelfde boek. In zijn ogen heeft Wijers een historische blunder gemaakt, door de uitverkoop van Nederlandse elektriciteitscentrales aan het buitenland. Electrabel (nu Suez) heeft een marktaandeel van ruim 25 procent.

Minister van economische zaken Brinkhorst lijkt leergeld te hebben betaald. Dat Brinkhorst de elektriciteitsnetwerken wil afsplitsen van de productie- en distributiebedrijven en ze voor privatisering wil behoeden, wijst daar althans op; zo kunnen de netten niet in buitenlandse handen raken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden