'Wij zijn er niet op uit mensen kapot te maken'

Steven de Vogel en Ton F. van Dijk zijn kritiek wel gewend. Er gaat bijna geen uitzending van 'Reporter' voorbij of iemand heeft er wel iets over te zeggen. Zo waren de beelden die getoond werden bij de uitzending over Elco Brinkman en zijn commissariaat bij het familiebedrijf Arscop onderwerp van heftige discussie.

Sensatiebelust en om de CDA-voorman extra te treffen hadden de KRO-journalisten een opgejaagd konijntje in beeld gebracht en ook de luxe auto van Brinkmans oom Arie was suggestief, luidde de kritiek. Meestal kunnen ze er wel tegen. Zolang het over de vorm gaat, is er niks aan de hand. Zo hangt een foto van het konijn uit de Brinkman-uitzending zelfs ingelijst op de redactie. Maar dit keer is het 'bijna Kafka-achtig', vindt de Vogel. “VVD-leider Bolkestein beschuldigt ons van beschuldigingen die wij nooit hebben geuit.”

Ton van Dijk en Steven de Vogel worden er door Bolkestein van beticht de jacht op hem te hebben geopend. Dat begreep de VVD-leider tenminste van de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst (Fiod), die hem inlichtte over een aantal vragen die de journalisten daar hadden gedeponeerd. “We hebben de afgelopen jaren veel kritiek gekregen op dingen die we naar buiten hebben gebracht”, zegt Steven de Vogel, “maar nog nooit over iets wat we niet zeiden.”

De Vogel over de boze reactie van de VVD-leider op zijn twee weken geleden uitgezonden 'ongeautoriseerde biografie': “Ik had zoiets van Bolkestein niet verwacht. Omdat hij er zelf ook van houdt om redelijk hard te zijn. En hij citeert altijd Truman, die ooit zei: 'If you can't stand the heat, get out of the kitchen'. Ik had nooit gedacht dat hij, off all people, zo overgevoelig kon zijn. Ik dacht dat hij het gewoon geïncasseerd zou hebben. Het is part of the game.”

Steven de Vogel (39) is onderzoeksjournalist. Samen met Ton F. van Dijk (32) maakt hij voor de KRO-televisie zo'n vijf uitzendingen van 'Reporter' per jaar. Onthullende uitzendingen, over van alles en nog wat. Over het erfgoed van Anne Frank, over een Duitse professor met een nazi-verleden, over de ondergang van Lubbers, over het commissariaat van Brinkman.

Met een van hun programma's van vorig jaar won het tweetal een prijs. Bij de jury van 'De bronzen luis' was het verhaal over het laatste jaar van Lubbers dusdanig in de smaak gevallen, dat ze 90.000 gulden beschikbaar stelden voor een nieuw journalistiek project. Van Dijk en De Vogel kozen ervoor om het geld te steken in een extra lange uitzending, gevuld met de 'ongeautoriseerde biografie' van Frits Bolkestein. Vrienden, voormalige collega's en mede-politici schetsten een beeld van de man die wellicht in de toekomst premier van Nederland wordt. Het portret werd half maart uitgezonden.

De VVD-leider was er niet blij mee. Logisch, want op de televisie noemde een van zijn vrienden hem bijvoorbeeld 'een beetje een aso'. Zijn voormalige Shell-collega in Indonesië noemde hem 'niet flexibel'. Bolkestein klaagde dat er geen hoor en wederhoor was toegepast, dat er naar zijn mening feitelijke onjuistheden in het portret zaten. Maar verder was hij van mening 'dat we in een vrij land leven en dat het recht op vrije nieuwsgaring een groot goed is'. Daarmee leek de zaak afgedaan.

Tot vorige week vrijdag. Bij een lezing voor de studenten van de postdoctorale opleiding journalistiek in Rotterdam haalde Bolkestein opeens fel uit naar de KRO-journalisten. Ze zouden de jacht op hem hebben geopend, bezig zijn met een schadelijke lastercampagne. Ze hadden hem bijvoorbeeld aangegeven bij de Fiod op verdenking van belastingfraude.

In het 'Radio 1 Journaal' van diezelfde vrijdag herhaalde Bolkestein zijn stelling: de KRO-reporters betichtten hem van onoirbare praktijken. De KRO reageerde daarop in een 'Brandpunt'-uitzending, afgelopen zondag. We hebben Bolkestein niet beschuldigd, we hebben alleen een tip geprobeerd te checken, zeggen Van Dijk en De Vogel. Waar het precies over gaat willen ze niet zeggen. Het onderzoek, de 'waarheidsvinding' volgens Steven de Vogel, is immers nog in volle gang. “Maar we zullen niet snel meer bij de Fiod langs gaan.” Tegen een ambtenaar van het ministerie van financiën hebben ze inmiddels een strafklacht ingediend.

Bij de Fiod probeerden de journalisten half februari bevestiging te vinden van hun informatie, verkregen uit 'uiterst betrouwbare bron'. 'We nemen uw informatie uiterst serieus', schreef de Fiod na hun bezoek. Ze zouden op de hoogte worden gehouden van de ontwikkelingen. Ook had de onderzoeksdienst hen op het hart gedrukt dat alle informatie vertrouwelijk zou worden behandeld.

Dat bleek anders te lopen. De Fiod had het nodig geacht, via het ministerie van financiën en tenslotte minister en partijgenoot Zalm zelf, Bolkestein op de hoogte te brengen van de informatie van de journalisten. Dezelfde instantie die even daarvoor nog vertrouwelijkheid had beloofd. Zo kreeg Bolkestein ook te horen welke journalisten bij hen langs waren geweest.

Vertrouwensbreuk, dachten de reporters van 'Reporter', schending van het ambtsgeheim. Op 19 maart diende de KRO een strafklacht tegen de overheidsinstelling in. Maar de omroep bracht daarover niets in de openbaarheid. Niets over de strafklacht, niet over de beweringen van derden over zijn financiële relatie met het bedrijf MSD. Het was stil, tot Bolkestein er zelf over begon.

Volgens De Vogel is het pertinent onwaar dat ze hem beschuldigen van belastingfraude. “Wij hebben informatie, en als journalisten moet je die doodgewoon checken. Het gáát helemaal niet over een beschuldiging van belastingfraude. Dat is toch normaal, het is niets anders dan de journalistieke regels van zorgvuldigheid in acht nemen. Dat is gewoon ons werk.”

Maar volgens Bolkesteins persoonlijke woordvoerder Tom van der Maas ligt het anders. Uit de vragen die de journalisten via hem aan Bolkestein hebben gesteld kan hij afleiden dat ze hem wèl van belastingfraude verdenken. Dat zou de Fiod ook tegen de bewindsman hebben verklaard.

Van Dijk en De Vogel zijn erg vermoeiend en niet aflatend aan het vissen naar iets wat niet bestaat, aldus de woordvoerder. “In februari stuurden ze een lijst van vier vragen. In de trant van: 'Heeft Bolkestein geld ontvangen voor werkzaamheden aan derden? Heeft hij betaalde werkzaamheden verricht?' Daar is keurig op geantwoord. 'Nee', zei Bolkestein, ik heb niets meer ontvangen dan een normale vergoeding voor mijn werkzaamheden als commissaris bij het bedrijf MSD. Die inkomsten heb ik keurig bij de belasting opgegeven.”

Een paar weken later ontving Bolkestein opnieuw een brief: is het waar, dat u met derden heeft gesproken over betalingen via een Zwitsers bedrijf? En wéér ging er, volgens de VVD-woordvoerder, een brief naar Hilversum: nee, dat is niet waar. En toen kwam er nog een brief: heeft meneer Bolkestein in de afgelopen tien jaar vergoedingen of geld ontvangen? “Toen dachten we: hou daar toch mee op. Er is niks aan de hand en dat hebben we al gezegd. Als jullie echte feiten hebben, ga dan naar de Fiod.”

Naar de FIOD? De Vogel begrijpt er niets meer van. Daar wàren ze al geweest, en dat bezoek was aanleiding geweest voor Bolkestein om hun namen door het slijk te halen.

De Vogel: “We hebben hem aangeboden om in een persoonlijk gesprek toe te lichten wat we hebben en, voorzover on the record, van wie. Als hij het kan ontkrachten, dan doen we er niets mee. Dan is het gewoon niet waar. In de tussentijd blijven we gewoon ons werk doen. We zullen de waarheid proberen te achterhalen en volharden in onze verzoeken om de antwoorden op die vragen.”

“Het gedrag van Bolkestein is alleen te verklaren als je het ziet als debating trick. Zo oud als de wereld, om je te verweren tegen beschuldigingen die nooit zijn geuit”, denkt De Vogel. 'Verklikkers', noemden enkele andere journalisten het tweetal. “Het werkt misschien wel. Als je bijvoorbeeld de kas hebt geleegd kun je vervolgens roepen: ze zeggen dat ik een moord heb gepleegd - maar ik heb helemaal geen moord gepleegd. En als later dan uitkomt dat de kas geleegd is, denkt iedereen van: 'nou, ja, we dachten dat hij een moord gepleegd had, dus het valt allemaal wel mee'.”

Maar een lastercampagne? Welnee, zegt De Vogel. “We zijn nu bezig met een uitzending over een volgend onderwerp, en daarna komt weer een uitzending over wéér een onderwerp en dat heeft allemaal niks met Bolkestein te maken. Dus de gedachte dat wij aan een soort campagne bezig zouden zijn om hem te beschadigen is onzin.”

“In feite wordt er gezegd dat als jij je bezighoudt met een prominente politicus, een die misschien in de toekomst wel premier kan worden, dat je probeert die politicus te beschadigen. Dat kan natuurlijk niet waar zijn.”

Daarom ook de klacht tegen de topambtenaar van financiën. “Omdat dit een heel principiële zaak is. Als zo'n instantie zomaar mag doorvertellen van wie ze welke informatie kregen, dan is serieus onderzoek niet meer mogelijk. Dan zou een IRT-affaire nooit meer grondig worden onderzocht, want daarvoor moet je ook een vertrouwelijke relatie binnen het OM hebben, wil je onderzoeken of die verhalen over doorvoer kloppen.”

“Als je behoorlijke kans loopt dat degene waar het over gaat van het gesprek op de hoogte wordt gesteld, dan houdt alles op. In mijn ogen is dan de essentie van onderzoeksjournalistiek redelijk onmogelijk gemaakt. Dat is de reden dat de KRO dit zo hoog opneemt. Maar wij hadden die strafklacht nooit naar buiten gebracht, ware het niet dat Bolkestein erover ging praten. Toen wilden wij ook duidelijk maken dat wij dat lek bij Financiën zo hoog opnemen.”

“Het is een essentiële taak van een journalist om publieke figuren tegen het licht te houden. Vroeger, toen ik jong was, was ik al erg gecharmeerd van het Amerikaanse adagium dat zegt dat de journalistiek de democratie moet bewaken. Nu zeg ik liever dat ik dit werk gewoon leuk vind.”

“Maar omdat onze vorm van journalistiek in Nederland zo weinig wordt toegepast zijn wij nogal kwetsbare targets. Je kunt op een gegeven moment geïsoleerd raken. Het gebeurt dat mensen zeggen: jullie zijn er altijd op uit om mensen kapot te maken. Daar word je redelijk wanhopig van. En het zal daarom steeds moeilijker worden. Wij geloven dat alles wat wij doen zeer verdedigbaar is. En voor inhoudelijke kritiek staan we altijd open.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden