Wij worden juist steeds beschaafder

Een keurige en goed verlichte Vinexwijk als uitdrukking van toegenomen veiligheid. Beeld Werry Crone

Het betere in de mens komt steeds meer naar boven, stelt psycholoog Steven Pinker in zijn boek. Hij toont aan dat het geweld in de loop der eeuwen significant is afgenomen. Dat we toch het gevoel hebben dat de samenleving verruwt komt doordat de media zaken uitvergroten.

Je hebt boeken die verrassen, omdat ze in alles tegendraads zijn. Het onderwerp is niet sexy, de boodschap politiek incorrect en de omvang is niet van deze tijd. Een voorbeeld daarvan is 'Ons betere ik' van Steven Pinker, hoogleraar psychologie aan Harvard. Daarin houdt hij een zeer overtuigend pleidooi om de hedendaagse media niet al te serieus te nemen.

Pinker bewijst, geheel tegen de intuïtie van de meeste mensen in, dat de gewelddadigheid van de mensheid in de loop van de geschiedenis minder is geworden, waar de meerderheid op grond van breed uitgemeten geweldsincidenten juist is gaan geloven dat het almaar extremer wordt met het geweld in de wereld.

De media hebben als motto 'If it bleeds, it leads' (als er bloed vloeit, moet het op de voorpagina), zegt Pinker. En wij, naïeve nieuwsconsumenten, baseren daar ons wereldbeeld en onze opinies op. Inclusief politici die in toespraken inspelen op de angst die alom heerst na een gewelddadige aanslag die in geuren en kleuren op alle televisiekanalen verschijnt. 'Attentiebias' heet dat in de psychologie: het onbewust en versterkt opmerken van potentiële bedreigingen.

Een belangrijke lijn in het boek is de overrompelende hoeveelheid data aan de hand waarvan Pinker laat zien dat de gewelddadigheid afneemt en de kans op een onnatuurlijke dood op een historisch dieptepunt is aanbeland. Daarmee laat hij ook zien dat onze intuïtie irrationeel kan zijn. Al vanaf het begin van het boek, als de schrijver een beknopte samenvatting geeft van alle geweld in de Bijbel, begint bij de lezer het bewustwordingsproces dat het allemaal nog veel gewelddadiger kan, en ook was, dan heden ten dage.

Vooral de talloze moorden uit bijgeloof en de extreem wrede straffen in het verleden, maken tijdens het lezen indruk. Dat doet je beseffen dat mensen toen niet de geestelijke vermogens bezaten die wij nu als normaal beschouwen. Aan de hand van grafieken laat Pinker zien hoe na de vorming van staten de moordcijfers significant daalden ten opzichte van staatloze samenlevingen.

Pinker besteedt een groot deel van zijn boek aan zijn verklaringen voor het teruglopen van het geweld. Wat dat betreft leest het als een lofrede op de rationaliteit. Zo laat hij in het hoofdstuk over het beschavingsproces socioloog Norbert Elias uitgebreid aan het woord, volgens Pinker 'de belangrijkste denker van wie u nog nooit hebt gehoord'. De theorie uit diens boek 'Het civilisatieproces' staat volgens Pinker nog altijd overeind. In de loop van een paar eeuwen leerden de Europeanen hun impulsen te beheersen, de langetermijngevolgen van hun handelingen te doorzien en rekening te houden met de gedachten en gevoelens van anderen. Een cultuur van de eer, de bereidheid om wraak te nemen, maakte plaats voor een cultuur van de waardigheid, de bereidheid om je emoties in bedwang te houden.

Pinker laat in zijn vuistdikke boek zoveel onderwerpen voorbij komen dat een opsomming saai zou worden. Ergens halverwege raakte ik het besef van de omvang kwijt. Pinker beheerst de kunst van het verwijzen naar andere delen van zijn boek als geen ander, en op het moment dat je meer wilt weten is er dan ook geen andere optie dan verder lezen.

Doordat hij doorlopend ook mogelijke tegenargumenten bespreekt én overtuigend weerlegt, krijg je als lezer het gevoel dat er geen speld tussen te krijgen valt.

'Ons betere ik' is wetenschappelijk van opzet en overtuigt als zodanig ook. Tegelijkertijd hebben we hier te maken met een buitengewoon getalenteerde schrijver, die de best denkbare vorm weet te kiezen om zijn boodschap in te verpakken.

Zijn er dan kritische geluiden mogelijk? Op het internet vind je enkele tegenargumenten die niet onredelijk klinken, maar die worden met weinig bewijsmateriaal gepresenteerd. Zo zou het geweld tegen dieren in de loop der tijd wel zijn toegenomen, en is met de mogelijkheid dat er daadwerkelijk op grote schaal kernwapens worden ingezet, het einde van het gelijk van Pinker wellicht nabij.

Mij leek dat toch wel wat pessimistisch. Als we Pinker mogen geloven ¿ en waarom niet ¿ dan verzinnen we daar toch gewoon iets op?

Steven Pinker: Ons betere ik. Waarom de mens steeds minder geweld gebruikt. Vert. Hanneke Bos, Menno Grootveld, Inge Kok en Meile Snijders. Contact, Amsterdam. ISBN 9789025427160; 1056 blz. € 125

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden