Wij verliezen soberheid als bondgenoot

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. De vluchtelingencrisis verandert onze taal en daarmee ons denken, stellen elftalspelers Paul van Tongeren en Alicja Gescinska.

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra wist het zeker: vluchtelingen moeten worden ontmoedigd om naar Nederland te komen en daartoe is 'versobering' van hun ontvangst vereist, zowel vóór als na het eventueel verkrijgen van een verblijfsvergunning. Geen recht op een bijstandsuitkering meer, geen uitgebreide medische zorg en geen woning-met-voorrang. Medische voorzieningen moeten worden 'teruggesnoeid' tot wat medisch noodzakelijk is, zei Zijlstra. "Ooglidcorrecties, borstverkleiningen of -vergrotingen, complete tandrenovatie, dat soort zaken: echt niet", zei Zijlstra in het Algemeen Dagblad. Woorden die hij even later introk.

Een paar dagen en ongetwijfeld lange interne discussies later voegde het kabinet op last van de PvdA het woord 'rechtvaardig' toe aan het woord 'sober'. Wat laat dit politieke woordgebruik zien over onze omgang met de vluchtelingenproblematiek?

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven: "Ik vind het interessant maar ook verontrustend om te zien welke rol de taal speelt in de vluchtelingencrisis. Betekenissen van woorden verschuiven. Neem om te beginnen het woord 'vluchteling'. Ooit stond dat voor 'een ontheemde die hulp behoeft'. Anno nu is de eerste connotatie: iemand die ons bedreigt. Een potentiële extremist of profiteur. Of een 'gelukszoeker'. Ook zo'n woord."

Alicja Gescinska, dochter van Poolse politieke vluchtelingen, filosoof aan het Amherst College in Massachusetts (VS): "Dat is inderdaad een zeer dubieuze term. Door de term te gebruiken in de context van vluchtelingen die niet op de vlucht zijn voor oorlog, maar op zoek naar een beter leven, lijkt het alsof dat iets bedenkelijks is: je geluk zoeken. Terwijl dat de motor is voor alles wat we doen.

"En wat betreft het woord 'vluchteling' geldt dat we vluchtelingen niet langer in de eerste plaats zien als mensen die een probleem hebben, maar als mensen die een probleem zijn.

"Onlangs hoorde ik nog in een VRT-nieuwsbericht: 'Duitsland wordt overspoeld door vluchtelingen'. Overspoeld: alsof niet de vluchtelingen in bootjes verdrinken, maar wij westerlingen op het droge. Gebrekkige informatie en bedenkelijke woordkeuze - het is zelfs in het kwalitatieve nieuwsverslag de norm aan het worden."

Van Tongeren: "Kwalijk inderdaad, maar daar gaat het me niet eens om. Ik doel ook niet op uitdrukkingen als 'een tsunami van moslims', want het is evident dat wie zoiets zegt een toch al negatief geladen woord gebruikt om zijn betoog extra kracht bij te zetten.

"Ik doel eerder op woorden en begrippen die hun oorspronkelijke waarde verliezen door het politieke gebruik ervan. Het woord 'soberheid' is de nieuwste toevoeging in dit rijtje. Het 'sober' in 'sober en rechtvaardig' betekent zoiets als: vooruit dan maar, we doen iets, omdat het moet. Maar wel zo zuinig en zo minimaal mogelijk. Soberheid als wapen, als afschrikmiddel. We zullen in je primaire levensbehoeftes voorzien, maar je moet niet denken dat je hier écht welkom bent. Want je zal noodgedwongen leven in soberheid.

"Dat doet mij denken aan het gedicht 'Tuin van Epicurus' van Ida Gerhardt, waarin soberheid een heel andere betekenis heeft. Elke strofe begint met: 'Wij kozen soberheid tot bondgenoot.' Soberheid is hier een naam voor een levensvorm die gekozen wordt. Die soberheid maakt het mogelijk om je samen met anderen te concentreren op datgene waar het echt om gaat. Er is sprake van 'water en brood', maar niet als straf. Eerder als een nuttige beperking. Een voorwaarde voor waar geluk. En dat ware geluk bestaat uit 'het leven van de geest' en uit vriendschap.

"Ida Gerhardt doceerde klassieke talen. Zij wist dat de hedonistische Griekse filosoof Epicurus stelde dat het leven draait om plezier, maar dat dit plezier alleen gevonden kan worden door je behoeftigheid in te perken. Iemand die voortdurend bezig is zijn behoeftes te bevredigen, heeft weliswaar plezier, maar zal nooit werkelijk bevredigd worden. Omdat met elke bevredigde behoefte weer eindeloos veel nieuwe behoeftes ontstaan. Zo blijf je altijd ontevreden."

Gescinska: "Dat lijkt me voor ons westerlingen heel herkenbaar. Wij genieten ons droef. We hebben het zo makkelijk dat het moeilijk wordt. We baden in luxe en comfort en dat maakt niet enkel onze lichamen, maar ook onze geest papperig. We hebben zoveel dat we in die veelheid niet meer zien wat echt van waarde is. Soberheid is een morele deugd en een bekwaamheid die mensen in staat stelt gelukkig te zijn. Maar in onze wereld vol overdaad is soberheid een zeldzame luxe geworden. Terwijl in een sober leven luxe een zeldzaamheid zou moeten zijn."

Van Tongeren: "Vriendschap en leven van de geest, de twee dingen waar het volgens Epicurus om gaat in 'het goede leven', hebben geen luxe nodig. Integendeel, ze worden eerder gehinderd door luxe. Als je te veel eet of drinkt, kan je niet meer denken. Als je rijk bent, krijg je in plaats van vrienden alleen mensen die van je rijkdom willen genieten.

"En wat wordt soberheid nu bij VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra? Een wapen om anderen hier weg te houden. Omdat die anderen ons mogelijk beroven van onze luxe. Van onze 'ooglidcorrecties, borstverkleiningen of -vergrotingen en complete tandrenovaties'. Die dingen ontzegt Zijlstra de vluchteling, omdat hij niet wil dat wij ze kwijtraken. Al die dingen dus waarmee we onszelf volgens Epicurus en Gerhardt juist beroven van het essentiële.

"Je zou als politicus ook kunnen inzien dat iets meer soberheid voor onszelf geen slecht idee zou zijn. Waarom proberen wij ons niet wat af te keren van die luxe en te richten op dat waar het echt om gaat?"

Gescinska: "Niet enkel zouden wij als mensen individueel sterker en beter worden door meer soberheid, soberheid zou een oplossing kunnen zijn voor wereldwijde problemen. Klimaatverandering, overbevissing, overvolle wegen, de plastic soep in de oceaan; meer soberheid zou een uitkomst zijn. Een meer ecologisch verantwoorde levenswijze betekent een soberder levenswijze."

Van Tongeren: "Er zijn wel politici die dit inzien, maar ik denk dat het gebruik van het woord sober vanaf nu al te negatief geladen zal zijn. Dat zal het moeilijker maken om het nog als deugd of als ideaal te zien. Bij Gerhardt en Epicurus is het de toegang tot wat van waarde is. Nu wordt het door politici afgesloten van die betekenis. Een nieuwe vanzelfsprekende connotatie ontstaat: het afschrikwekkende minimum, datgene wat je niet kan willen. Datgene wat je alleen geeft aan iemand die je niet veel gunt.

"En zo veranderen politici de taal en verandert de taal ons. Dit mechanisme heet in de dystopische roman '1984' van George Orwell 'newspeak'. In de ethiek draait het doorgaans om de vraag: wat moeten wij doen voor een ander? In dit geval zien we wat de vluchtelingencrisis doet met ons."

filosofisch elftal

Haring

Achterhuis

Roeser

Ankersmit

Van Tongeren

Baudet

Groot

Van Brederode

Huijer

Noordegraaf

Gescinska

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden