Wij passen voor een land met de doodstraf

VVD'er Van Schie's pleidooi voor herinvoering van de doodstraf berust op enkele dubieuze stellingen. Bovendien leidt herinvoering tot een verruwing van de samenleving.

De doodstraf is niet zo maar een straf waarvan de effectiviteit wetenschappelijk kan worden aangetoond of weerlegd, maar een morele kwestie die raakt aan het soort samenleving dat wij willen zijn.

De VVD'er Patrick van Schie (Liberaal Reveil) beroept zich op criminologisch onderzoek over de afschrikwekkende werking van de doodstraf. Ook tegenstanders van de doodstraf halen zulk onderzoek aan. Dat kan omdat het tegenstrijdige resultaten laat zien en het onmogelijke tracht te meten. We weten eenvoudig niet hoeveel mensen een ander niet hebben gedood omdat ze door de strafdreiging werden weerhouden.

Vergelijking tussen (vergelijkbare) staten in de VS vóór en na afschaffing van de doodstraf laat geen noemenswaard verschil zien, zelfs een lichte daling van het aantal moorden. Maar de verklaring daarvoor, dat de doodstraf tot verruwing van de samenleving leidt, zou net zo goed andersom kunnen zijn.

Empirisch aantoonbaar zijn zulke hypothesen nauwelijks. Van Schie wijst op de situatie in Groot-Brittannië, waar na de afschaffing in 1964 het aantal levensdelicten gestaag is gestegen. Dat klopt, maar zegt niets over het verband tussen beide: die stijging is er in alle Europese landen. Ook in Nederland, waar geen doodstraf bestaat, en in Frankrijk, waar zij pas in de jaren tachtig werd afgeschaft.

Aan zulke gegevens hebben we dus niets. Evenmin trouwens als aan opiniepeilingen die laten zien dat de bevolking fifty-fifty verdeeld zou zijn (in november 2002 zei 43 procent van de Nederlandse bevolking vóór de doodstraf te zijn). De eenvoudige vraag: 'bent u voor of tegen de doodstraf' leidt tot een ongenuanceerd beeld van de echte opinie. Wordt doorgevraagd, bijvoorbeeld door het alternatief van levenslang in de vraag te verwerken, door nadere gegevens over daad en dader of een element van financiële genoegdoening toe te voegen, dan daalt het percentage, zelfs in de VS soms tot ver onder de helft.

Juridische argumenten zijn heikel. Nederland heeft internationale verdragsverplichtingen op zich genomen. Verdragen kun je opzeggen, dat is waar, en Van Schie pleit daar ook voor. We kunnen ook uit de EU stappen, die afschaffing van de doodstraf als voorwaarde voor lidmaatschap stelt. Of onze steun aan het Internationale Strafhof opzeggen. We plaatsen ons dan wel buiten een internationale rechtsorde waarin Nederland al vele jaren een vooraanstaande rol speelt. Het kan allemaal, maar is dat echt wat we willen?

Rechters zijn feilbaar ondanks moderne technologische middelen als DNA. Van Schie is in ieder geval eerlijk als hij zegt dit bij de doodstraf te accepteren: beter een onschuldige terechtgesteld dan een moordenaar vrij op straat. Met het aanvaarden daarvan is ook aanvaard een samenleving waarin de meest fundamentele rechtvaardigheid voor veiligheid wijkt.

Dat kan, volgens Van Schie, omdat daar tegenover zou staan dat executies nabestaanden een sterker gevoel van genoegdoening geven en het rechtsgevoel van de burger versterken. Dat geldt ongetwijfeld voor sommige nabestaanden en sommige burgers, voor anderen helemaal niet (en ook op dit punt laat wetenschappelijk onderzoek een tegenstrijdig beeld zien). Dit is het argument van de vergelding die uit het strafrecht zou zijn verdwenen.

In tegenstelling tot wat Van Schie meent, zullen weinig strafrechtsjuristen hem betwisten dat vergelding een belangrijk, zo niet de belangrijkste maatschappelijke functie van het strafrecht is. Maar vergelding is ook betalen, boete doen, door de dader, als voorwaarde voor een uiteindelijke terugkeer in de maatschappij. Dat maakt de doodstraf moeilijk verenigbaar met de betekenis van vergelding.

Vergelding door middel van de doodstraf kunnen we natuurlijk opvatten als door de overheid waar te nemen genoegdoening en wraak voor slachtoffers en nabestaanden, maar laten we dan niet onderschatten wat we daarmee zeggen: sommige mensen zijn zo slecht dat ze het leven niet waard zijn, dat ze de menselijke mogelijkheid moet worden ontzegd om tot inkeer te komen. Wie absolute beveiliging wil, moet daarom niet alleen het risico van vergissingen, maar ook een minder menselijke samenleving op de koop toenemen. Is dat wat Nederland wil? Wij niet in ieder geval.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden