Wij leerden vrijheden hanteren

vrijheid | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. De aanslag in Orlando dreunt ook na in Nederland. Hoe zorgen we dat verworven seksuele vrijheden niet verloren gaan?

Politici spraken na het bloedbad in een gaybar in Orlando wederom van een 'aanslag op de vrijheid'. Hoe de gruweldaad ook tot stand is gekomen, de angst die erdoor gegenereerd wordt, is voor velen voelbaar.

In een verslag in Trouw van een Amsterdamse Orlando-herdenking spreken mensen hun angst uit dat de verworven vrijheid voor seksuele minderheden steeds verder onder druk komt te staan. Een van de aanwezigen zei: 'We hebben een stap teruggedaan in Nederland als homo's. We kijken uit of we iemand een zoen geven op straat.'

Filosoof en econoom Paul Teule (1981) debuteert vandaag in het Filosofisch Elftal. Hij is docent politieke economie aan de Universiteit van Amsterdam. Onlangs verscheen zijn eerste boek, 'Vrijheid voor gevorderden', waarin hij betoogt dat vrijheid in optimale situaties 'een ruimte vol beperkingen' is.

Paul Teule: "Aanslagplegers richten zich graag tegen wat zij noemen 'het vrije Westen'. Daarbij gebruiken ze Amerika als icoon. Dat is alvast een enorme vergissing, want vrijheid betekent in de Verenigde Staten iets heel anders dan in Europa.

"Kijk alleen al naar het wapenbezit: elke poging om daar restricties in aan te brengen wordt in Amerika als een onacceptabele inbreuk op de vrijheid gezien. Vanuit Europees perspectief is dat onbegrijpelijk. Voor ons is het logisch dat juist een beperking van het aantal wapens de samenleving vrijer maakt. Sterker nog: uit onderzoek blijkt dat een wapen de vrijheid van de eigenaar zelf eerder bedreigt dan beschermt.

"Ik zou tegen elke aanslagpleger die denkt dat onze vrijheden doorgeschoten en decadent zijn willen zeggen: kijk nu eens naar de manier waarop die vrijheden in het Westen echt werken. Hebben wij geen huwelijksmoraal? Zijn onze vrouwen echt hoeren? Zijn we de hele dag dronken? Nee, we hebben vrijheden die we hebben leren hanteren. Vrijheden waarmee we zelfs ruimte geven aan overtuigingen die de overgrote meerderheid van ons niet onderschrijft, zoals het idee dat homo's zondig zijn.

"Ik ben ervan overtuigd dat wij in Europa gemiddeld genomen de hoogste kwaliteit van leven hebben. Juist dankzij ons subtiele stelsel van vrijheden en beperkingen om die vrijheden te beschermen. Dat heeft veel voeten in de aarde gehad, en nog steeds. We moeten ze verdedigen, uitleggen, onderwijzen. We mogen ze nooit uit handen geven, nog geen centimeter."

Marli Huijer, Denker des Vaderlands, lector filosofie aan de Haagse Hogeschool: "Het feit dat Europeanen de hoogste levensstandaard hebben, kan je niet enkel aan onze vrijheidsopvattingen toeschrijven. Het heeft denk ik vooral met welvaart te maken. Daaruit is secularisatie voortgekomen. En secularisatie maakt een grotere ruimdenkendheid mogelijk tegenover seksuele minderheden. Want nog steeds is er een rechtstreeks negatief verband tussen religiositeit en de acceptatie van homoseksualiteit, ook bij ons, zowel onder orthodoxe christenen als moslims.

"Het belangrijkste om te beseffen in het gesprek met andersdenkenden over seksuele vrijheid, is dat onze verworvenheden het resultaat zijn van een lange strijd die seksuele minderheden sinds de jaren zestig zelf voerden.

"Toen Michel Foucault in het Amerikaanse Berkeley aankwam in de jaren zeventig en de vrijheid zag waarin de homo-gemeenschap daar leefde, keek hij als Fransman zijn ogen uit. Voor hem als hoogleraar was het niet mogelijk zo openlijk voor zijn geaardheid uit te komen. Hij schreef dat het een vrijheid was die gecreëerd werd door mensen die haar praktiseerden. Mensen die zich in woord en daad kritisch verhielden tot bestaande levensstijlen en voorgeschreven identiteiten. Zo hebben ze het recht verworven om zichzelf te zijn, te trouwen, kinderen op te voeden.

"Als wij willen dat anderen de waarde daarvan gaan zien, of zelfs onze visie gaan delen, dan kan dat in elk geval niet via dwang. Steeds maar weer het gesprek aangaan en intussen de vrijheid van een diversiteit van relatievormen in praktijk blijven brengen is het enige dat erop zit. Ik merk soms aan discussies met mijn islamitische studenten hoe moeilijk dat kan zijn."

Teule: "Daarom moeten we in Nederland nog meer in onderwijs investeren. De discussie moet eerst en vooral op middelbare scholen worden gevoerd. Daarvoor moet er ten eerste bij geschiedenis veel meer aandacht komen voor de lange, moeizame weg die onze vrijheid heeft afgelegd. Hoe kwam het zo dat vrouwen gelijke rechten kregen en waarom mochten homo's uiteindelijk ook met elkaar trouwen? Er zit een logica achter onze verworven vrijheden.

"En wat mij betreft krijgen scholieren twee keer zoveel maatschappijleer als nu, om te leren om open en vreedzaam te discussiëren. De vrijheid van meningsuiting wordt te vaak gezien als 'dat je alles mag zeggen', maar ik zie het als de vaardigheid om je op een zinnige manier te kunnen uiten temidden van anderen en om uitingen van anderen te kunnen ontvangen, zonder door te slaan. Het schijnt dat de aanslagpleger in Orlando zelf heimelijk homoseksueel was en grote aggressieproblemen had. Goed leren converseren over je geaardheid en je geloof maakt een groot verschil, en dat leren we op school. Dat betekent overigens hier niet dat er buiten school geen taak ligt voor de Nederlandse moslimgemeenschap."

Huijer: "Er is in die gemeenschap een beweging gaande om homoseksualiteit geaccepteerd te krijgen onder moslims. Langzaamaan weten ze zich te organiseren en komen bekende moslims in de media uit de kast, zoals oud-GroenLinks-politicus Tofik Dibi. Dit proces kunnen we niet genoeg steunen. Denk aan wat Foucault zei: Dáár moet uiteindelijk de verandering vandaan komen, vanuit mensen zelf."

Oud-Denker des Vaderlands Hans Achterhuis verlaat na drie jaar het Filosofisch Elftal. Achterhuis rondt momenteel een boek af waarin hij zijn visie op 'de utopie' herziet.

Marc van Dijk

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Paul Teule

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Filosofisch elftal

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden