'Wij kunnen hier niet voor iedereen zorgen'

Interview | Het kinderpardon is bijna rond, illegaal verblijf wordt niet strafbaar. PvdA-Kamerlid Marit Maij ziet het Nederlandse asielbeleid menselijker worden. Haar ervaring als diplomaat helpt daarbij.

Haar moeder was minister, haar zus is gedeputeerde en sinds anderhalf jaar is ze zelf Kamerlid. Ik ga het gewoon proberen, dacht Marit Maij (40) in 2012, na zestien jaar te hebben gewerkt op het ministerie van buitenlandse zaken. "Op een gegeven moment wil je ook wat meer voorin de bus zitten."

Zonder wachten kon ze de Tweede Kamer in. Ze stond op plek 38, precies het aantal zetels dat de PvdA bij de verkiezingen behaalde. Daarna ging het snel. Koud een half jaar in de banken kreeg ze de vraag of ze het asieldossier wilde overnemen van Khadija Arib, die volgens de officiële lijn haar Kamertaken niet kon combineren, maar ook zichtbaar moeite had met de regeringsafspraken met de VVD. Maij dacht even na en stemde in.

Zo voert sinds een jaar een kalme oud-diplomaat het woord over asiel namens de sociaaldemocraten. Haar koelbloedigheid kwam het afgelopen jaar goed van pas tijdens de verhitte debatten over het strafbaar stellen van illegaal verblijf, een voor de PvdA pijnlijke afspraak met de VVD. Nee, legde ze keer op keer uit, het is geen leuke afspraak, maar we hebben er nu eenmaal voor getekend. Om tegelijkertijd voorzichtig wat te schaven aan het wetsvoorstel, dat sinds twee weken van tafel is.

Met die houding lijkt Maij in niets op haar bekende voorganger en huidig partijvoorzitter Hans Spekman. Waar die als asielwoordvoerder de emoties en vuisten op tafel niet schuwde, is Maij de rust en beheerstheid zelve. Geen grootse woorden of felle uithalen, geen overslaande stem bij debatten over schrijnende situaties, maar zorgvuldig afgewogen woorden op een immer stabiele toonhoogte.

"Zo ben ik", zal ze tijdens het gesprek op haar werkkamer in het Kamergebouw een paar keer zeggen. Het is geen rol, het is hoe ze is. Al vaak hielden de camera's van PowNews haar staande voor een snelle quote, maar zelden haalde ze de uitzending. Kennelijk was het niet leuk of spannend genoeg. Ze haalt haar schouders op. Ze wil simpelweg wat bereiken voor mensen die hulp nodig hebben. Op háár manier.

Uw moeder, oud-minister Hanja Maij-Weggen, en uw zus zijn beiden CDA-politica. Waarom koos u voor de PvdA?

"Ik zeg altijd: ik ben geboren in Apeldoorn en niet in Juba, in Zuid-Soedan. Dat scheelt nogal. Ik vind solidariteit tussen mensen die wat sterkere schouders hebben en mensen die wat meer steun nodig hebben belangrijk. Ook Europees en internationaal. Thuis was mijn keuze geen issue. De politieke kleuren in mijn familie zijn vrij breed. Een oom en tante waren betrokken bij de oprichting van GroenLinks."

U werkte voor uw moeder toen zij europarlementariër was. Welke politieke lessen heeft u van haar geleerd?

"Zij is een heel consciëntieuze, inhoudelijke politica. Ik heb daarvan geleerd dat je heel goed moet weten waar je het over hebt. Je moet je heel goed verdiepen in de materie. Niet alleen op papier, maar ook door met mensen te praten. Ik heb veel bewondering voor hoe ze dat deed. Ik krijg nu ook af en toe tips van haar. Dat je er altijd netjes uit moet zien bijvoorbeeld. Dat is belangrijk."

U kreeg vrijwel meteen asielzaken in uw portefeuille, een uiterst gevoelig dossier. Ervaart u dat ook zo?

"Het is zeker gevoelig. Het gaat altijd over mensen. Ik heb vier jaar in Peking op de ambassade gewerkt en vandaaruit ben ik een paar keer naar Noord-Korea geweest. Ik kan me zo goed voorstellen dat mensen die daar wonen dat land willen verlaten en zo vluchteling worden. Maar er zijn ook mensen die om een andere reden naar Nederland komen en geen politieke bescherming krijgen. Daar zit de spanning in het asieldebat. Wij kunnen niet voor iedereen zorgen. Daar is in Nederland ook onvoldoende draagvlak voor."

Was u voorbereid op de heftige emoties die met het debat gepaard gaan?

"Deels. Op het heel persoonlijke vlak heb ik wel een steile leercurve gehad. Veel mensen sturen mij mails en tweets waarbij ik eerst even goed moet kijken en slikken voordat ik antwoord. Wij willen als PvdA af van alleen maar harder, harder, harder asielbeleid. De menselijke maat moet terug. Voor de een is dat een foute keuze, voor de ander gaat het te langzaam. Dat laten mensen mij in heel duidelijke bewoordingen weten."

Hoe lastig is het om op dit thema samen te werken met de VVD?

"Ik vind dat we rechtvaardig en helder moeten zijn en dat duidelijk moet zijn wanneer mensen recht hebben op asiel. Ik vind wel dat als mensen dat recht niet hebben en ze hier niet meer mogen blijven, je met ze in gesprek moet en je ze moet helpen terug te keren. Door alleen met de vuist op tafel te slaan, gaat iemand niet terug naar zijn land van herkomst."

In dat antwoord kwam de VVD niet voor.

"Het is geen geheim dat de verkiezingsprogramma's van de VVD en PvdA op dit onderwerp niet naadloos op elkaar aansluiten. Maar ik kan goed met ze in gesprek gaan over wat wij belangrijk vinden."

Denkt u nooit: zat ik maar met partijen als de SP, GroenLinks en D66 in een coalitie?

"Ik zoek naar pragmatische oplossingen waarvan ik weet dat die ook haalbaar zijn. Soms is dat met de ene partij, soms met de andere, soms met Fred Teeven (VVD-staatssecretaris veiligheid en justitie, red.) zelf."

U heeft een machtige positie. U zou een stevige motie kunnen indienen om jonge asielzoekers buiten de cel te houden, voor opvang voor uitgeprocedeerde asielzoekers of om Syriërs hier tijdelijk bij familie te laten verblijven. Allemaal PvdA-wensen. Met PvdA-steun is daar een Kamermeerderheid voor. Waarom doet u dat niet?

"Ik denk dat we absoluut wel resultaten bereiken bij die voorbeelden, juist door de manier waarop we er nu mee aan de slag zijn. Soms kost dat wel wat tijd."

Er is nog steeds geen oplossing voor de uitgeprocedeerde asielzoekers die in steden als Amsterdam en Den Haag verblijven op geïmproviseerde opvanglocaties.

"Dus is het belangrijk om te benadrukken dat Teeven in gesprek is met bijvoorbeeld de burgemeester van Den Haag. We moeten op een pragmatische manier tot oplossingen komen waar het beleid niet sluitend is."

Of neem de Syriërs. U dient dan geen motie in, maar geeft Teeven een stapel brieven van Syriërs in Nederland die familie willen opvangen. Bereikt u daar hetzelfde mee?

"Ik denk dat er zo een oplossing komt voor mensen waarvoor dat nodig is. Ik vind dat we niet voor elk individueel geval beleid moeten maken. Er zijn heel veel mensen die niet in malletje A of malletje B passen, dus moeten we kijken naar hun persoonlijke situaties."

Uw kousenvoetenmethode irriteert de oppositie. Kunt u zich dat voorstellen?

"Ik denk dat we wel veel voor elkaar krijgen. Dat vind ik eerlijk gezegd veel belangrijker."

Wat ziet u als uw politieke successen?

"Nadat het beleid de afgelopen jaren steeds harder was geworden, zetten we nu weer stappen om het menselijker te maken. Er zitten minder mensen in vreemdelingenbewaring. Sinds het najaar zitten er helemaal geen kinderen meer. Mensen die wel vastzitten en terugmoeten naar hun land van herkomst krijgen meer toegang tot cursussen om zich beter voor te bereiden. En het kinderpardon, hè? Allemaal mooie stappen vooruit."

Teeven maakt vandaag bekend hoeveel kinderen voorlopig door het kinderpardon in Nederland mogen blijven. Een mijlpaal?

"Ik begrijp dat nog niet alle procedures zijn afgerond. Ik denk dat dit een volgende stap is waarbij we kunnen laten zien hoe mooi het is dat deze kinderen met hun familie in Nederland mogen blijven."

Er is ook kritiek. Kinderen die de afgelopen vijf jaar naar school gingen en bij de gemeente ingeschreven stonden, vallen buiten de boot omdat ze niet steeds onder landelijk toezicht stonden.

"Het kinderpardon gaat verder dan ons aanvankelijke wetsvoorstel met de ChristenUnie. Ik denk dat we daar heel trots op mogen zijn. De termijn die kinderen in Nederland moeten hebben gewoond, is verkort en de leeftijdsgrens is opgetrokken. Het is wel zo, en dat is heel pijnlijk, dat bij elke grens grensgevallen horen. Het is belangrijk dat de staatssecretaris die individuele gevallen goed bekijkt. Uiteindelijk is hij de enige die een beslissing kan nemen. Hij kent het hele dossier van het kind."

Kunt u zich voorstellen dat deze gezinnen denken dat ze aan alle voorwaarden hebben voldaan?

"Ik denk nogmaals dat het heel goed is dat de kinderen die onder het kinderpardon vallen en hun familieleden een verblijfsvergunning hebben gekregen. Je ziet ook dat er voorbeelden zijn van kinderen die grensgeval waren, in Utrecht was er zo'n jongetje, die ook een vergunning hebben gekregen."

Uw partij 'kreeg' het kinderpardon door in te stemmen met de VVD-wens om illegaal verblijf strafbaar te stellen. Was het lastig die afspraak te verdedigen?

"Ik heb de strafbaarstelling nooit verdedigd, maar heb uitgelegd dat dit de afspraak was tussen VVD en PvdA. Vanaf het begin was wel duidelijk, ook vrij publiek, dat de strafbaarstelling als een steen op onze maag lag. Het zal geen verrassing zijn dat ik heel tevreden ben dat de wet er uiteindelijk niet gaat komen. Je zag toch dat er onrust was. Dat mensen niet zeker wisten of ze nog wel medische zorg konden krijgen, terwijl ze daar natuurlijk recht op hebben. Ik ben blij dat die onzekerheid is weggenomen."

Illegalen kunnen nog steeds opgepakt en vastgezet worden. De vreemdelingenpolitie moet jaarlijks 4000 illegalendossiers overleggen.

"Om het simpele feit dat je geen verblijfsvergunning hebt, kan de politie je niet oppakken. Dat hebben we afgesproken. Een voorbeeld. Ik was laatst bij een spreekuur van de Internationale Organisatie voor Migratie (helpt vreemdelingen bij terugkeer, red.). Een vrouw uit Indonesië vertelde dat de politie bij hen thuis was geweest, op zoek naar twee verdachten van mensenhandel, een behoorlijk misdrijf. De verdachten kwamen in vreemdelingendetentie, zij en anderen die er woonden, kregen een aanzegging om het land te verlaten. Als het zo gaat, vind ik dat goed. De vreemdelingenpolitie moet focussen op misdrijven en andere ongedocumenteerden vertellen hoe ze het land kunnen verlaten."

Nu de wet van tafel is, kunnen illegale vreemdelingen geen boete meer krijgen en ontlopen zij het stempel 'crimineel'. Is dat u 500 miljoen euro, wat de VVD eiste in ruil voor het schrappen van de afspraak, waard?

"Voor ons is het heel belangrijk dat die onzekerheid voor mensen wordt weggenomen, en tegelijkertijd was er ook de wens van de VVD om de lasten van middeninkomens, die de afgelopen periode flink hebben bijgedragen, een beetje te verlichten."

Als het uur op zijn einde loopt, komt het gesprek op de wandversieringen aan de muur. Een Chinese poster, een verlopen mayakalender, een kleurrijk doek uit Namibië. Souvenirs uit haar tijd op het ministerie.

Opereert ze op het Binnenhof ook als diplomaat? "Misschien." Ze erkent dat ze er een andere stijl op na houdt dan haar voorganger Spekman. "Ik denk dat ik mij voor een aantal punten ook heel warm maak, maar dat ik dat op een andere manier uit. Beheerst. Zo ben ik. Dat we punten kunnen benoemen waar we stappen vooruit hebben gezet, dat vind ik uiteindelijk het belangrijkste."

Politiek zit de vrouwen van Maij in het bloed
Marit Maij (1972) werd geboren in Apeldoorn en groeide op in Noordwijk en Eindhoven. Op het vwo was ze voorzitter van scholierenvakbond Laks. Daarna studeerde ze politicologie in Amsterdam en werkte ze twee jaar voor haar moeder, oud-CDA-verkeersminister Hanja Maij-Weggen, die toen in het Europarlement zat. Vervolgens vervulde ze zestien jaar diverse functies bij het ministerie van buitenlandse zaken. Ze was onder meer diplomaat in Costa Rica en Peking. In 2000 werd ze lid van de PvdA. Sinds 2012 is ze Kamerlid voor de partij en voert ze het woord over asiel en migratie en Europa. Ze is getrouwd, heeft twee kinderen en woont in Den Haag. Haar zus is de Overijsselse CDA-geduputeerde Hester Maij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden