Wij hebben toch genoeg aan elkaar?

Richard Russo vertelt over de scheve symbiose met zijn moeder

Richard Russo (1949) maakte naam met semi-autobiografische fictie waarvoor de goudmijn van zijn jeugd in het kleinsteedse Amerika het materiaal leverde. Het wegkwijnende industriestadje Gloversville in de staat New York inspireerde hem tot zeven romans over dappere sappelaars die proberen het hoofd boven water te houden. Een daarvan, 'Empire Falls', werd in 2002 bekroond met de Pulitzerprijs.

Maar toen zijn moeder overleed, vroeg dat om een ander verhaal- een verhaal dat dichter bij de werkelijkheid van zijn eigen leven komt. Zijn jongste boek 'Ergens anders' is een zoektocht naar de oorzaken van een symbiotische moeder-zoonverhouding.

Na de scheiding van haar gokverslaafde echtgenoot leeft de moeder met haar enig kind aanvankelijk onder één dak met haar ouders. Russo portretteert haar als een hardwerkende vrouw die er alles aan doet om de horizon van haar zoon te verruimen voorbij de burgerlijke benepenheid van Gloversville.

Ze gaat prat op haar onafhankelijkheid, maar Richard ervaart als kind al hoe kwetsbaar ze in wezen is: ze lijdt regelmatig aan zenuwinzinkingen.

Al vroeg bombardeert ze haar zoon tot haar rots in de branding ('Wij tweeën, meer hadden we niet nodig'). Terwijl ze zelf koppig volhardt in haar identiteit als zelfstandige vrouw, laat Russo in de loop van het boek zien hoe een scheve symbiose hun hele leven als moeder en zoon getekend heeft.

Die doem voel je al wanneer de achttienjarige Richard zich heeft ingeschreven aan de universiteit van Phoenix, Arizona, en zijn moeder met hem meereist in de hoop om vierduizend kilometer van Gloversville een nieuw bestaan op te kunnen bouwen. De prachtig beschreven reis in een krakkemikkige tweedehandsauto is een metafoor voor haar op drijfzand gebouwde vooruitgangsgeloof. Uiteindelijk keert ze terug naar Gloversville. Niet omdat de verhuizing naar Arizona mislukt zou zijn, maar vanwege de verslechterende gezondheid van haar vader.

Met een subtiele mengeling van mededogen en ironie laat Russo zien hoe zijn moeder de schijn van onafhankelijkheid probeert op te houden. "Het kon haar niets schelen of ze werd geloofd, ze verlangde alleen dat haar versie van de gebeurtenissen niet in twijfel werd getrokken."

'Ergens anders' is daarom zo'n goed getroffen titel omdat deze rusteloze vrouw in haar leven voortdurend heen en weer beweegt tussen het machteloze verlangen om uit de kooi van haar bestaan te breken (gesymboliseerd door dat benauwde Gloversville) en haar nostalgische heimwee naar de veiligheid van vroeger - een veiligheid die ze pas in de nieuwe verten op waarde schat.

Die slingerbeweging wordt op den duur wat voorspelbaar, maar maakt ook duidelijk dat er eigenlijk maar één plek is waar ze wil zijn: in de buurt van haar zoon.

Terwijl Richard aan de universiteit carrière maakt, een gezin sticht en steeds succesvoller wordt als schrijver, blijft zijn moeder op gezette tijden een beroep op hem doen als redder in nood.

En als lezer verwonder je je in toenemende mate over het engelengeduld van de zoon. Zo grenzeloos veeleisend en manipulatief als zij is, zo genereus is hij in zijn gastvrijheid en zorg. En het is nooit goed of het deugt niet.

Wat deze zelfopoffering voor zijn huwelijk betekende, laat zich raden, maar Russo laat het buiten beeld. Dat typeert de ruimhartigheid waarmee hij zijn onmogelijke moeder in bescherming neemt. Pas op bladzijde 175 laat hij zich even ontvallen: "Er waren momenten dat ik serieus overwoog haar te wurgen."

Het is pijnlijk om te lezen hoe die verdrongen agressie zich uiteindelijk tegen deze schat van een zoon keert in de vorm van een immens schuldgevoel. Meer nog dan het tragische onvermogen van de moeder heb ik dat als het hartverscheurendst ervaren van deze geschiedenis.

Na haar dood zal Russo door een psychische kwaal van een van zijn dochters ontdekken dat zijn moeder moet hebben geleden aan een obsessieve dwangstoornis. Dan ziet hij in hoezeer hij haar gedrag faciliteerde met zijn grenzeloze reddingsdrift. Dat hij het met de beste bedoelingen alleen maar erger maakte.

Richard Russo: Ergens anders. (Elsewhere) Vertaald door Kees Mollema. Signatuur, Amsterdam; 215 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden