Wij hebben een droom waargemaakt

Hij bracht een voor Nederland unieke kerkfusie tot stand. Vier jaar later is Bas Plaisier bezig aan zijn laatste weken als scriba van de Protestantse Kerk in Nederland. Trouw volgde hem een jaar lang. In vele gesprekken vertelt de geestelijk leider van de protestanten over zijn vreugde en frustratie.

Als Bas Plaisier op reis is in het buitenland en daar aan de praat raakt met iemand die hem naar zijn functie vraagt, dan zegt hij dat hij de general secretary is van de ’Protestant Church in The Netherlands’. „Ik heb een Nederlands en een Engels visitekaartje”, zegt hij lachend. „Dat is wel mooi.”

Maar dat wil nog niet zeggen dat iedereen een beeld heeft van de bezigheden van een kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder. Bas Plaisier (Hendrik-Ido-Ambacht, 1946) ondervindt dat aan den lijve op het vliegveld van Wenen. Het is begin september 2007 en een groep vertegenwoordigers van Nederlandse kerken is onderweg van Amsterdam naar de derde Europese Oecumenische Assemblee (EEA) in het Roemeense Sibiu. Overstappen in Oostenrijk is noodzakelijk. In de bus van het vliegtuig naar de transferhal in Wenen raakt Plaisier aan de praat met een Nederlandse jongeman.

„Ga je ook naar Roemenië?”, vraagt de scriba, kauwgom kauwend tegen het drukverschil in de oren.

„Nee”, zegt de man. „Ik reis naar Moskou.”

Hij buigt wat naar voren om te lezen welke bestemming vermeld staat op het ticket dat Plaisier in zijn borstzakje heeft.

„Jullie zijn op weg naar... Sibiu, of zoiets? Daar heb ik nog nooit van gehoord. Maar er gaan veel mensen naar toe. Is daar soms iets te doen? Wat in godsnaam?”

„Daar komen alle kerken van Europa bij elkaar”, zegt Plaisier.

„Goh”, zegt de man. „Dus de katholieken enzo?”

„En de protestanten”, zegt Plaisier. „En de orthodoxen.”

„En gaan jullie daar dan allemaal belangrijke dingen beslissen?”

„Nou”, zegt Plaisier, „het gaat meer om vieren en ontmoeten. We gaan het hebben over thema’s als vrede en gerechtigheid.”

„En komt de paus ook?”, vraagt de man. „Of zegt die: beslissen jullie maar wat, wij doen het toch anders?”

Plaisier denkt niet dat de paus komt, zegt hij.

„En de moslims dan?”

De scriba: „Die zijn niet echt een kerk, hè?”

„Oh nee”, zegt de man. „Dat is ook zo. En wat doet u zelf, als ik vragen mag?”

„Ik ben van de Protestantse Kerk”, zegt Plaisier. „Ik ben de scriba.”

„Sorry”, zegt de man. „De wát?”

De man raakt een gevoelig punt. Niet-ingevoerden is vaak volstrekt onbekend wie de protestantse kerkleider is en wat hij doet.

„Scriba is een typisch protestants woord”, zegt Plaisier daar over. „Ik zou dat willen ijken. Zoals iedereen weet wat een bisschop is, zou ik ook willen dat iedereen zich een voorstelling kan maken van een scriba. Maar als mensen zeggen dat ik een soort kardinaal ben, of nog erger, de paus van de protestanten, dan heb ik daar heel gemengde gevoelens bij. Zo wil ik niet zijn.”

Kijk, zegt Plaisier, hij is ’de dominee van de gehele kerk’. „En dat woord ’dominee’ is mij uit het hart gegrepen. Want ik geef niet alleen bestuurlijk maar ook geestelijk leiding.”

Dat betekent in de praktijk dat Plaisier de vader is van de visienota ’Leren leven van de verwondering’, een document van zeven kantjes dat de ’identiteit, de roeping en de toekomst’ van de kerk verwoordt.

En als aanvoerder van de gelovigen wil hij hun gezamenlijke droom levend houden. In een bundel opstellen uit 2004 schrijft Plaisier: ’Zou het niet onze passie moeten zijn om al ons geloof en onze creativiteit in te zetten zodat het Nederlandse volk weer tot de ontdekking komt dat de kerk een gemeenschap is waar we proberen te komen tot een stijl van leven waarin liefde, zorg en barmhartigheid de dragende elementen zijn?’

Bas Plaisier heeft dan misschien niet het zelfde gezag als een bisschop of een kardinaal, hij wendde zijn invloed wel aan om het Samen op Weg-proces een beslissende wending te geven. Die fusiebesprekingen tussen gereformeerden, hervormden en lutheranen hadden al bijna veertig jaar in beslag genomen toen Plaisier besloot dat het welletjes was geweest. Vooruitlopend op de fusie hadden de kerken hem al gekozen als hun gezamenlijke aanvoerder.

„Die fusie leek een gebed zonder eind te worden”, zegt hij. „Ik kreeg het gevoel dat de animo om samen te gaan verdween. Plaatselijke gemeenten die al samenwerkten drongen aan om op landelijk niveau ook eens vaart te maken. Ik had de indruk dat grote groepen gematigde kerkleden het gezeur en het gedoe op de millimeter zat waren.”

De tegenstanders van Samen op Weg, vooral te vinden onder orthodoxe hervormden die zich rekenen tot de Gereformeerde Bond, roken steeds meer hun kans, realiseerde Plaisier zich toen hij januari 2002 op vakantie was in Tunesië.

„Ik liep met mijn vrouw over het strand, en we dachten: we moeten nú een datum kiezen waarop we een definitief besluit nemen, er is een moedige stap nodig. Voor de enthousiastelingen was de eindstreep in zicht, we moesten maken dat we die bereikten.” Terug op kantoor in Utrecht ontvouwde Plaisier zijn plannen. Hij vroeg het landelijke kerkbestuur geld en mensen beschikbaar te stellen om in hoog tempo de laatste plooien glad te strijken. „Passie helpt”, zegt hij. „Als je zelf iets duidelijk voor je ziet, kun je anderen meekrijgen.”

Plaisiers inspanningen leidden ertoe dat op vrijdag 12 december 2003 de landelijke vergaderingen van de hervormden, gereformeerden en lutheranen alle drie stemmen over een definitief voorstel om per 1 mei 2004 samen een Protestantse Kerk te vormen. De hervormde Bas Plaisier zat met ’zijn’ synode in de Jacobikerk in Utrecht. Van de 75 afgevaardigden stemmen er 24 tegen de fusie en 51 vóór. De vereiste tweederde meerderheid werd daarmee gehaald. Plaisier slaakte een diepe zucht en sprak de historische woorden: „De Protestantse Kerk in Nederland is een feit. Goddank.”

Kort na de officiële kerkfusie verscheen een documentaire waarin betrokkenen bij de eenwording terugblikken op het hele proces. Plaisier is niet mild voor de Gereformeerde Bonders: „Ik heb het gevoel dat een deel van de hervormde kerk tot het allerlaatst gedacht heeft: men is wel bezig met Samen op Weg, maar dat hoeft helemaal niet tot een resultaat te leiden.”

Volgens Plaisier heeft een kleine groep orthodoxen het debat gekaapt. En dat mogen de meer gematigde hervormden zich aanrekenen. Zij toonden zó weinig interesse in het landelijke bestuurswerk van de kerk, dat het kon gebeuren dat een kleine groep radicalen de zaak frustreerde.

Plaisier: „Wie komen er dan naar voren? Degenen die een missie te vervullen hebben. Die dachten: hier kan ik nog tegenstemmen. Nee, ik vind dat geen manipulatie. Het is sloomheid van de anderen. Die hebben niet ingezien wat hun opzet was. Als de kerkfusie was mislukt, dan was het mislukt door de sloomheid van nogal wat hervormden.”

De orthodoxen uit zijn kerk, zegt Plaisier, hebben hem meermaals ’behoorlijk geïrriteerd’. Telkens weer kwamen zij met eisen waaraan de nieuwe kerk zou moeten voldoen. En zij meenden dat Plaisier zijn eigen hervormde afkomst verloochende door zich zo in te zetten voor een fusie met gereformeerden en lutheranen.

„Ze hebben me vaak op mijn ziel getrapt”, zegt Plaisier. „En ze hebben me vaak ook persoonlijk aangepakt, en zich gericht op mijn persoonlijke geloof. En toch, denk ik, heb ik nooit een hekel aan ze gekregen. Ik heb nooit gedacht: we moeten jullie kwijt. Nee. Omdat ik kan begrijpen dat zij zo spreken. Ik ben zelf in dat milieu opgegroeid. Ten diepste vind ik dat zij in onze Protestantse Kerk horen.”

Plaisier is nu eenmaal een man van oecumene, hij droomt van eenheid van álle christenen. Maar niet iedereen koestert hetzelfde visioen. In een interview met NRC Handelsblad wordt bisschop Tiny Muskens van Breda begin dit jaar gevraagd of hij protestanten weleens benijdt. Nee, zegt de bisschop. „Nederland is een calvinistisch land en de calvinisten hebben drie eeuwen lang hun stempel gedrukt op onze cultuur. Dat heeft veel religieuze en politieke verdeeldheid met zich meegebracht. Dominee Verdonk en dominee Wilders zijn typische voorbeelden van de Nederlandse mentaliteit om te splitsen en te scheiden.”

Verder zijn protestanten volgens Muskens nogal zwaar op de hand. Met een lachje zegt de bisschop: „De burgmeester van Hulst vertelde me eens dat de katholieken van Zeeuws-Vlaanderen meer plezier hebben bij een uitvaart dan de protestanten van Walcheren bij een bruiloft.”

„Belachelijk”, zegt Bas Plaisier anderhalve week later. Hij zit in de auto, op de terugweg van een radio-interview met Andries Knevel.

„Dus Muskens benijdt protestanten niet. Nou ja. Nou jáá. Dat is toch grof. Muskens heet open te zijn, maar protestanten kent hij nauwelijks. Oecumenisch stelt het niks voor. Ik vind dat provinciaals. Vanwaar die vijandigheid? Jongejongejonge. Ik vind dat erg hoor.”

Maar in een land dat bekend staat om zijn kerkscheuringen en afscheidingen kwamen de hervormden, gereformeerden en lutheranen onder Plaisiers leiding uiteindelijk wel bij elkaar. Al in 1961 was een groep van achttien predikanten met een ’eis tot hereniging’ gekomen. Wat gereformeerden en hervormden – de lutheranen sloten pas later aan – sinds de negentiende eeuw van elkaar scheidde was volgens hen peanuts.

„Wij hadden een droom”, vertelde een van hen later. „De nieuwe kerk zou mensen tot bekering – nee, dat is een te groot woord, tot inzicht laten komen. Het inzicht dat de kerk een belangrijke boodschap heeft. Daar hoefden wij met z’n achttienen helemaal niet lang over te praten.”

Heeft Bas Plaisier die droom doen uitkomen? „We hebben met elkáár die droom waargemaakt”, zegt hij. „Voor het resultaat dat we hebben bereikt is veel belangstelling uit het buitenland. In alle delen van de wereld spreken ze er euforisch over. Wij zijn zelf niet snel geneigd zo te denken, daar verbaas ik me weleens over. Hoewel, als ik nu terugkijk, heb ik meer dan toen het gevoel dat er iets groots verricht is. Een soort wonder.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden