‘Wij hadden een geheime relatie’. De strategie van de alternatieve verklaring

Beeld Studio Vonq

De DNA-sporen in het lichaam van Milica van Doorn duiden niet op verkrachting en moord, maar op een zeer geheime relatie. Aldus de verdachte. Vandaag spreekt de rechter zich uit over de zaak. Zo’n alternatieve verklaring duikt vaker op in de rechtszaal.

“Er is niets fijner dan onder het genot van een glas wijn een goed scenario te bedenken.” Dat verzuchtte de officier van justitie vorige maand voor de Alkmaarse rechtbank, in de zaak van het misbruik en de dood van de destijds 19-jarige Zaanse Milica van Doorn (zie cursivering onderaan deze pagina). Kort daarvoor had de man die nu een jaar vastzit in deze zaak, bijna alle aanwezigen in de zaal verrast met een nieuwe verklaring voor het feit dat zijn DNA is aangetroffen in haar levenloze lichaam. “Wij hadden een geheime relatie”, zei de veertiger tegen de rechter.

Dat was voor een verbaasd Openbaar Ministerie de aanleiding een reeks vragen op de man af te vuren. Waar had hij haar dan ontmoet, hoe vaak was er contact en hoe kwam het dat zelfs de beste vriendinnen van Milica niets van die relatie afwisten? Korzelig wezen de aanklagers dit alternatieve scenario af. “Het enige dat voor de rechtbank van belang is, is het scenario dat bewezen kan worden.”

Plausibel

Is die plotselinge verklaring ‘we hadden een relatie’ echt ongeloofwaardig als je kijkt naar het DNA-bewijs wat er ligt? Misschien is de uitleg van de verdachte wel plausibel. Hij zegt dat hij zo lang heeft gezwegen omdat zijn vrouw niet mocht weten dat hij vreemdging. De Alkmaarse rechters vonden het verhaal niet sterk genoeg om de rechtszaak uit te stellen en de ‘relatie’ te onderzoeken.

De alternatieve verklaring is al zo oud als de wereld (‘ik heb het niet gedaan, hij heeft het gedaan’) maar een compleet nieuw scenario duikt dit jaar op in meer rechtszaken. Van lichtere vergrijpen als diefstal (‘ik was daar al eerder, vandaar mijn vingerafdrukken’) tot verkrachting en moord, zoals bij Milica van Doorn. 

Pijnlijke rechtersfouten

Deze strategie kreeg nadrukkelijk de aandacht nadat een reeks rechterlijke dwalingen aan het licht kwam, zoals de Schiedammer parkmoord en de aanklachten tegen verpleegkundige Lucia de B. Dat ging om zaken waarin iemand was veroordeeld op basis van iets wat zeker leek. Maar de werkelijkheid bleek toch anders te liggen.

Die pijnlijke rechtersfouten wijzen er nog maar eens extra op: het alternatieve scenario kan dichterbij de waarheid liggen dan de versie van het Openbaar Ministerie. Ook al denkt iedereen, inclusief de rechter, van niet.

Maar ook als er echt veel bewijs ligt dat hun cliënt schuldig is, grijpen advocaten nogal eens naar de alternatieve verklaring. Dan zegt men: dat bewijs dat is er dan wel, maar er zou ook heel goed een andere verklaring mogelijk kunnen zijn. Misschien is die niet waarschijnlijk, maar je kunt het nooit uitsluiten. Dat wordt dan de verdediging.

Nieuwe taak

Een verdachte die middenin de nacht na een woninginbraak wordt aangetroffen in een greppel, en die bij de rechter uitlegt dat hij ‘gewoon zin had’ om te gaan zwemmen op dat tijdstip: ga er maar aanstaan. Voor je het weet krijgt de rechter er een taak bij. Die moet dan in een uitspraak ook nog gaan falsificeren, aantonen dat een alternatieve verklaring niet klopt. Ook de meest onwaarschijnlijke verklaring. Dat is geen makkelijke opdracht.

De Hoge Raad waarschuwde hiervoor al in 2010, toen het de vrijspraak vernietigde van een man die verdacht werd van de moord thuis op zijn echtgenote. Die had met succes aangevoerd dat het ‘niet uit te sluiten’ was dat er tijdens de moord nog een derde persoon aanwezig was in het huis. Een scenario dat onvoldoende was onderzocht, zei het gerechtshof.

Hoge Raad

Het hoogste rechtscollege zette daar weer een streep doorheen. Je bent niet verplicht om een scenario te onderzoeken dat echt niet waarschijnlijk is, luidde het oordeel van de Hoge Raad. Deze uitspraak werd vorige maand instemmend herhaald door de officier van justitie die de ‘relatietheorie’ in de zaak-Milica van Doorn naar het rijk der fabelen verwees.

Toch zullen sommige advocaten alternatieve verklaringen die uiterst onwaarschijnlijk zijn, blijven inzetten omdat ze twijfel willen zaaien in de hoofden van de rechters. Die zullen immers alleen maar veroordelen als er geen overtuigend bewijs is. Of hij en zijn collega’s vaker naar het alternatieve scenario grijpen dan vroeger, kan de Amsterdamse advocaat Jeroen Soeteman niet hardmaken met cijfers. Het fenomeen is al ­langer bekend.

Soeteman verwijst naar het ­zogeheten ‘Meer en Vaart-verweer’ uit de ­jaren ­zeventig van de vorige eeuw. Na een ­botsing in de gelijknamige Amsterdamse buurt moest een automobilist een boete betalen ­omdat hij geen voorrang had verleend. Die ­uitspraak werd geschrapt nadat de Hoge Raad constateerde dat de alternatieve uitleg van ­deze autorijder – ‘juist die ander nam de bocht te scherp’ – destijds niet goed genoeg was onderzocht. “Toen werd al duidelijk dat de rechter serieus moet kijken naar een alternatieve verklaring.”

Scheidslijn

Soeteman: “Het kan gebeuren dat verdachten binnenkomen met de vraag: wat moet ik tegen de rechter zeggen om als een vrij man naar buiten te mogen?” Daar moet je als advocaat niet aan meewerken, zegt Soeteman, die ook voorzitter is van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten. “Dan ga je de scheidslijn over. Wat je wel kunt doen, is cliënten informeren. Bijvoorbeeld wat voor straf er kan volgen wanneer ze iets verklaren, of dat die verklaring kan leiden tot een vrijspraak.”

De nieuwe verklaring van de verdachte in de zaak van Milica van Doorn komt op een laat moment: een kwart eeuw nadat het gebeurde, en een jaar nadat hij is opgepakt. Hoe langer het duurt, hoe kritischer de rechter naar de alternatieve verklaring zal kijken, weet Soeteman uit ervaring.

Wie wordt beschuldigd, heeft nogal eens de neiging uitvluchten te verzinnen, zegt Diana de Wolff, bijzonder hoogleraar advocatuur in Amsterdam en arbeidsrechtadvocaat in Utrecht. “Dat is niet aan de advocaat, mensen doen dat nu eenmaal zelf.”

Standaardsmoezen

Er zijn standaardsmoezen voor sommige ­delicten, waar de rechter al snel doorheen zal prikken. “Maar het is juist belangrijk dat de advocaat kan zeggen: maar wat als het nou anders is gegaan? Op die vraag moet het Openbaar Ministerie een goed antwoord hebben. Het is de rol van de advocaat om op die manier het Openbaar Ministerie uit te dagen en te testen.”

In de praktijk is dat regelmatig hard nodig, beaamt advocaat Jeroen Soeteman. “Het kan gebeuren dat iemand wordt doodgeschoten en er DNA van een bepaalde verdachte wordt aangetroffen, en diens vingerafdrukken bijvoorbeeld op de hulzen van de kogels. Het Openbaar Ministerie concludeert dan: die heeft geschoten. Het is onze taak een aantal dingen uit te leggen. Zoals het feit dat het niet het DNA van de cliënt hoeft te zijn, dat het DNA alleen een aantal overeenkomsten vertoont. En dat het ook niet hoeft te betekenen dat de cliënt heeft geschoten. De vingerafdrukken kunnen ook op een andere manier op de kogelhulzen zijn gekomen.”

Gespeelde verbazing

In de zaak Milica, vorige maand, was het Openbaar Ministerie overigens niet geheel verrast door de nieuwe verklaring. De verbazing over de relatie die Milica gehad zou hebben met de verdachte, was deels gespeeld.

De aanklagers bleken al nattigheid te hebben gevoeld toen ze opnames beluisteren van gesprekken van de verdachte in de gevangenis met zijn vrouw en dochter. Daarin werd de nieuwe advocaat aangeduid als ‘de man die een plan moet maken dat het anders was’. Vandaag zal blijken wat de rechter gelooft van deze alternatieve verklaring.

Zaken waarin alternatieve verklaringen een rol spelen

Milica van Doorn

Feit: Door nieuw DNA-onderzoek is vastgesteld dat sperma, aangetroffen in het lichaam van Milica van Doorn, die een kwart eeuw geleden gewelddadig om het leven is gebracht, van Hüseyin A. is.

Aanklacht: Volgens het OM is de verkrachter ook de moordenaar van de destijds 19-jarige vrouw. Daarom is A. aangeklaagd voor beide misdrijven.

Alternatieve verklaring: Vorige maand openbaarde A. dat hij destijds een zeer geheime relatie met Milica had. Hij zou daarover al die tijd hebben gezwegen omdat hij net getrouwd was. Door vrijwillige seks zou zijn DNA in haar lichaam zijn gekomen. De seks was vermoedelijk eerder en het DNA heeft langer ‘overleefd’ in het lichaam dan deskundigen stellen.

Oordeel: De rechtbank Alkmaar doet vandaag uitspraak.

Verkrachting in Amsterdam

Feit: Na een uitgaansavond heeft een vrouw verwondingen. Ze appt een vriend dat ze is verkracht en zegt dit ook tegen haar psycholoog. Na de verkrachting veegt ze met een doekje sperma weg.

Aanklacht: Verkrachting

Alternatieve verklaring: Het ging om vrijwillige seks. De vrouw wilde geld van de verdachte, die rijk is. Toen hij weigerde, deed ze aangifte. De verwondingen zijn te licht voor een gewelddadige verkrachting.

Oordeel: De rechtbank Amsterdam spreekt de verdachte begin oktober vrij omdat op basis van het bewijs de alternatieve verklaring ‘niet redelijkerwijs uit te sluiten’ is.

De seriedief

Feit: Op dezelfde avond worden de deur van een café en de deur van een sporthal geforceerd, waarna geld verdwijnt. Bloed aan glasscherven bij de ingeslagen cafédeur en in de sporthal leiden naar een verdachte.

Aanklacht: Dubbele diefstal

Alternatieve verklaring: De verdachte zegt dat hij vaker in het café komt en voetbalt in de sporthal. Met ‘als je in de zaal valt, lig je gelijk open’, verklaart hij de bloedsporen.

Oordeel: De rechtbank Noord-Holland veroordeelt de man tot vergoeding van de schade en 5 maanden voorwaardelijke gevangenisstraf wegens diefstal.

De zaak-Nicky Verstappen

Feit: Een DNA-match wijst eerder dit jaar Jos B. aan als de persoon wiens DNA twintig jaar geleden werd aangetroffen bij de 12-jarige Nicky Verstappen, die met geweld om het leven is gekomen. Nog niet zeker is om welk lichaamsmateriaal het draait.

Aanklacht: Ontvoering, seksueel misbruik. Aanvankelijk luidde de aanklacht ook moord, maar waarschijnlijk wordt dat doodslag omdat opzet niet bewezen kan worden.

Alternatieve verklaring: Zijn advocaat heeft al laten weten dat B. ontkent en later met een verklaring gaat komen. Daarin zal hij moeten uitleggen hoe zijn DNA dan wel op het lichaam is beland.

Oordeel: Wordt pas volgend jaar verwacht. Morgen is de eerste voorbereidende openbare rechtszitting.

Lees ook:

Rechters weigeren zaak-Milica van Doorn te verdagen

De verdachte in de zaak-Milica van Doorn beweert dat hij een relatie met haar had, maar de officier van justitie gelooft het niet.

Opluchting voor rechters en OM: Rechters wraken wordt moeilijker

De Hoge Raad vindt dat advocaten te vaak rechters wraken om zo zand in de machine te strooien. Dus wordt wraking lastiger. Rechters zijn blij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden