'Wij dachten ook dat de Koude Oorlog over was'

interview| Een kwart eeuw na de val van de Muur is Letland opnieuw bang voor een Russische inval. Maar het lidmaatschap van de Navo geeft vertrouwen, zegt de Letse ex-president Vaira Vike-Freiberga.

Als het gesprek op de Russische president Poetin komt, wordt ze fel. Haar grijs-groene ogen lichten op. Ze grijpt onmiddellijk terug naar het verleden en brengt het autocratisch bewind van de Russische tsaren in herinnering, gevolgd door het dictatoriale regime van Stalin. "Dat is hoe Poetin herinnerd wil worden: als een mix van Peter de Grote, Stalin en hemzelf. Heel eng."

De felheid duurt maar even. Op beheerste toon spreekt ze verder. Ze schenkt een glas water in en kijkt naar de nerven in het hout van de tafel.

Vaira Vike-Freiberga (77) is ex-president van Letland en bracht vorige week in het kader van de Europalezing een bezoek aan Den Haag. Ze speecht over een veilig Europa, over de rol die het continent moet vervullen om die veiligheid te garanderen. Tussen de bedrijven door heeft ze tijd voor een interview. Freiberga heeft van dichtbij meegemaakt hoe het is om in angst te leven, verstoten te zijn van vrienden en familie.

Veiligheid loopt als een rode draad door het leven van de Letse ex-president. Freiberga wordt in 1937 in de hoofdstad Riga geboren. Als klein kind maakt ze mee hoe Letland eerst wordt ingelijfd door Stalin in 1940 om een jaar later te worden heroverd door de nazi's. Na een jaar trekken de Russen weer aan het langste eind. In 1944 pakt de familie van Freiberga haar biezen uit angst voor de terreur van Stalin, die honderdduizenden Letten naar een Siberisch werkkamp stuurt.

Tijdens het gesprek keert die episode in de geschiedenis geregeld terug. De angst voor een Russische inval is weer springlevend, hoewel het realisme van Freiberga de overhand heeft. De Baltische staten - Estland, Letland en Litouwen - staan er nu beter voor vanwege het lidmaatschap van de Navo. Ze voelen zich opgenomen in de Europese familie en dat is een veilig uitgangspunt.

Eindelijk, want het steekt de ex-president dat de Baltische staten - eigenlijk heel Oost-Europa - van 1940 tot 1991 zijn genegeerd door het Westen. "Wij bestonden niet voor jullie. We voelden ons genegeerd, van de kaart geveegd. We leefden achter die Muur, dus we deden er niet toe." Dat er nu massaal Duitse toeristen naar Riga komen, is een overwinning. "Die vrijheid willen we nooit meer kwijt." De betrokkenheid waarmee Freiberga over de Sovjet-periode praat, is opvallend omdat ze die zelf nooit bewust heeft meegemaakt.

Nadat haar familie Letland in 1944 is ontvlucht, komt ze terecht in een Lets vluchtelingenkamp in Duitsland. Later verhuist ze naar Marokko, waar ze perfect Frans leert spreken, en op haar zestiende vestigt ze zich definitief in Canada.

Een indrukwekkende academische carrière volgt. Freiberga wordt professor psychologie aan een gerenommeerde universiteit in Montreal. Eind jaren negentig wordt ze benaderd met de vraag of ze directeur wil worden van het Letse instituut, een organisatie die Letland wereldwijd weer op de kaart moet zetten.

Dan gaat het snel. Freiberga wordt in no time een geliefd politicus in haar thuisland en wordt in 1999 gekozen als president. Tijdens de acht jaar dat zij het land leidt, wordt Letland lid van de Europese Unie en de Navo. Een lang gekoesterde wens gaat in vervulling.

Dit weekend is het 25 jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Wat deed u op 9 november 1989?

"Ik was in Canada en zat aan de buis gekluisterd. Ik volgde alle nieuwsuitzendingen, die zijn daar overigens erg goed. In algemene zin leefde de angst voor het communisme veel minder in Canada dan in Europa. Ik merkte pas wat voor impact het IJzeren Gordijn had, toen ik vlak voor 1989 Europa bezocht. Ik reisde toen van Riga naar Parijs. De verschillen tussen de steden waren enorm. Er stond daar niet zomaar een muur, het was een fenomenale barrière."

Aan de Sovjet-overheersing is na de val van de Muur een eind gekomen. Reden voor een feestje?

"Ik hoop het, maar ik twijfel." Om dat uit te leggen, grijpt ze opnieuw terug naar dat verleden. "Tijdens de jaren dertig werd Europa overspoeld door twee totalitaire ideologieën (het fascisme en het communisme) die meer van elkaar weg hebben dan veel mensen denken. De belangrijkste overeenkomst is dat een mensenleven niets waard bleek.

Ook de symbolen - de swastika van de nazi's en de hamer en sikkel van de communisten - hebben veel gemeen. Beide ideologieën idealiseren de arbeider tot de held van de natie. Natuurlijk zijn er verschillen. Hitler was een racist en vermoordde mensen vanwege hun ras. Stalin koos zijn slachtoffers willekeurig. Hitler heeft de oorlog verloren, en zijn ideologie is een stille dood gestorven."

Het communisme daarentegen is volgens Freiberga springlevend. "Er zijn nog steeds communistische partijen, de ideologie wordt door een hoop mensen omarmd." Dat steekt de ex-president. "Ik snap niet dat er nu nog intellectuelen zijn die beweren dat het communisme de beste ideologie is die ooit is uitgevonden, zeker niet na alle mensenlevens die zijn opgeofferd. Met andere woorden: we hebben niet zoveel geleerd van het verleden."

Na 25 jaar lijkt er een nieuwe Koude Oorlog aanstaande tussen Rusland en het Westen. Bent u bang?

"Het gedrag dat Poetin nu tentoonspreidt, was niet te voorspellen. We dachten allemaal dat de Koude Oorlog verleden tijd was. Ik herinner me dat ik in 2007 een paper schreef voor de Europese Commissie. Daarin stond: gelukkig hebben we de dagen dat tanks de grenzen van Europese landen oversteken, achter ons gelaten. Twee maanden later rolden de eerste Russische tanks Georgië binnen, en we hebben allemaal kunnen zien hoe de Krim is geannexeerd.

De tactieken zijn veranderd, Rusland ontkent dat er tanks de grens met Oekraïne oversteken. Ik weet wel beter. Feit is dat de soevereiniteit van landen wordt geschonden. Internationale verdragen blijken niets waard. Toen Oekraïne in 1994 beloofde zijn nucleair arsenaal te vernietigen, zegde Rusland toe dat de soevereiniteit van het land gewaarborgd zou blijven. Waar is die garantie? Dat vind ik eng."

Hoe verklaart u het gedrag van Poetin?

Freiberga haalt adem en trekt haar schouders even op. "De retoriek van Poetin wordt met de dag erger. Hij klaagt over de Amerikanen die hem aanvallen en iedereen in Oekraïne die niet de kant van Rusland kiest, wordt bestempeld als een fascist. Ik heb zelfs een hooggeplaatste Rus de term bourgeois kapitalist horen gebruiken. Dat is retoriek uit de tijd van de Sovjet-Unie. Er is niets veranderd sinds Stalin."

"Het lijkt alsof Poetin zichzelf een persoonlijk doel heeft gesteld. Hij heeft zelf ooit toegegeven dat hij is grootgebracht met Sovjet-spionagefilms en het heroïsche idee dat het vaderland verdedigd moet worden. Als dat klopt, is hij gefixeerd op een beeld dat hij voor zichzelf heeft gecreëerd tijdens zijn jeugd: een soort combinatie van de grandeur van het imperium van de Russische tsaren en dat van de Sovjet-Unie."

In uw land woont een grote Russische minderheid. Van de drie miljoen Letten, is een derde van oorsprong Rus. Er wordt Letland vaak verweten dat Russen worden gediscrimineerd, dat ze minder rechten hebben dan de Letten. Klopt dat?

"Om te beginnen heeft de Russische partij het tijdens de laatste verkiezingen erg goed gedaan. De burgemeester van Riga is zelfs een etnische Rus, dus het is niet zo dat Russen geen kansen krijgen. Na de val van de Muur kregen veel Sovjet-militairen die in Letland bleven geen verblijfsvergunning. Dat was een shock voor hen. Voor ons was het schrikken dat we van de ene op de andere dag wakker werden in een communistisch land. Met andere woorden: we schrikken op bepaalde momenten allemaal."

Hoe is de stemming nu in uw land? Zijn de mensen bang voor een Russische invasie?

"We zijn heel blij dat we lid zijn van de Navo. Natuurlijk, Poetin is in no time in Riga, maar hij weet dat daar consequenties aan verbonden zijn. We hebben samen met de Navo verdedigingsplannen opgesteld."

Freiberga heeft jaren gelobbyd voor dat lidmaatschap. Begin 2000 was er weinig enthousiasme binnen de Navo voor het opnemen van nieuwe leden. "Er was toen een stemming van: laten we Rusland tevreden houden door niet te veel nieuwe landen een lidmaatschap in het vooruitzicht te stellen.

"Ook was het argument dat de Navo de Baltische staten niet kon verdedigen vanwege de strategisch riskante ligging. Ik herinner me dat ik op bezoek was bij een gepensioneerde Amerikaanse generaal. Hij zei: dit is een puur politiek argument. De Navo kan elk land verdedigen."

Uiteindelijk lukte het Freiberga de Navo-bondgenoten te overtuigen. "Het geeft vertrouwen dat we eindelijk deel uitmaken van het bondgenootschap. De leiders van Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië en de VS hebben ons op het hart gedrukt dat een aanval op een Navo-bondgenoot een aanval op ons allemaal is. Daar putten we hoop uit. God sta ons bij als het anders uitpakt."

Vaira Vike-Freiberga

Vaira Vike-Freiberga wordt op 1 december 1937 geboren in Riga. Als ze acht is, vlucht ze met haar ouders. Op haar zestiende vestigt ze zich in Canada. Daar specialiseert ze zich als klinisch psycholoog. Van 1965 tot 1998 is ze als professor psychologie verbonden aan de McGill universiteit in Mon-treal. Tijdens haar presidentschap is ze kandidaat voor de post van secretaris-generaal van de Verenigde Naties, en in 2009 een van de kanshebbers voor het voorzitterschap van de Europese Raad. Momenteel is Freiberga president van de club van Madrid, een organisatie waar tachtig oud-premiers en presidenten van over de hele wereld bij betrokken zijn. De club probeert democratie wereldwijd te promoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden