'Wij accepteren excuses, dan hoeven we niet meer na te denken over het probleem'

Japan leert helemaal niets van het kernongeluk in Tokaimura, stelt Takeo Sato, historicus en hoogleraar aan de Takushoku-Universiteit in Tokio. ,,Zulke blunders begaan alleen Japanners. Dit was weer een typisch Japanse ramp.''

Over drie maandjes zijn de Japanners de schrik vergeten, meent hij. Zij zien geen verschil tussen de gevaren van kernenergie en problemen van alledag. ,,Het enige wat er gebeurt, is dat men zich verontschuldigt. Typisch Oost-Aziatisch; excuses aanbieden is een manier om niet verder te hoeven nadenken.''

Dat is volgens prof. Sato waar het aan schort: in Japan wordt niet nagedacht. ,,Een kernramp wordt beschouwd als een natuurramp, zoals een tyfoon of aardbeving. Niets aan te doen.''

Boven een glas koude koffie moppert de hoogleraar voort. Japanners zijn 'infantiel', zegt hij. ,,Ze denken niet verder vooruit dan een paar weken. Met zulke mensen is geen debat over kernenergie mogelijk. Japanners willen niet volwassen worden.''

In Japan wordt blind vertrouwd op handleidingen. Meestal levert dat geen problemen op. Maar in Tokaimura waren de richtlijnen fout. ,,Geen van die stumpers heeft nagedacht over dat uranium. De klunzigheid is niet te vatten. Volwassen mannen die zich als kinderen gedragen. Want ze hadden móeten weten, dat wat ze deden ontzettend gevaarlijk was.''

Sato's studenten verzuchten dikwijls: ,,Ik wist dat niet, want het is me niet geleerd.'' De hoogleraar zegt dan: ,,Je weet het niet, omdat je het niet wílt weten.'' Als hij zijn studenten iets vraagt over de oorlog, staan ze met hun mond vol tanden. ,,Die Deutschen haben es nicht gewusst'', moppert hij in het Duits, ,,aber die Japaner wollen es nicht wissen.''

In zijn eentje is de Japanner zwak, omdat hij niet zelfstandig kan werken. Als je alleen bent, moet je gaan nadenken. In een groep hoeft dat niet. ,,Japanners in de groep schakelen hun denken uit en handelen volautomatisch, als robots.''

Sociaal-psycholoog Kenichi Ikeda gelooft dat de mensen in Tokaimura tamelijk normaal hebben gereageerd, althans in eerste instantie. Als in een Franse kerncentrale een ongeluk gebeurt en er een radioactieve wolk over België naar Nederland waait, dan reageren Nederlanders ook eerst 'met ongeloof en verwarring', veronderstelt Ikeda. Dat is 'normaal' bij rampen.

Daarna treedt 'een wezenlijk verschil' op, erkent Ikeda. ,,Japanners stellen zich bij rampen heel afhankelijk op. Ze verwachten dat de overheid voorkauwt wat ze moeten doen. In Nederland zou men na de eerste verwarring proberen het vege lijf te redden. In Japan wachten we tot de overheid wat doet.''

Ikeda, hoogleraar aan de Universiteit van Tokio, laat een statistiek zien, een vergelijking tussen 37 landen. Ruim zestig procent van de Japanners vindt dat de overheid verantwoordelijk is voor het lot van de mensen.

Nergens ter wereld is dat percentage zo hoog. 'Tami wa yorashimubeshi; shirashimu bekarazu', zei men vroeger. ,,Het volk moet afhankelijk gehouden worden; laat het volk niet weten wat er gebeurt.' ,,Dat idee leeft nog steeds. Het volk wordt suf gehouden en het volk laat zich suf houden.''

Het kernongeluk in Tokaimura is daar een sprekend voorbeeld van. Er werd nauwelijks informatie verstrekt. ,,De overheid is bang voor paniek. Informatie verstrekken betekent mensen de gelegenheid bieden zelf na te denken. Dat moet worden voorkomen.'' Net als historicus Sato denkt de psycholoog Ikeda dat de school de eerste schuldige is. Op school wordt Japanners afgeleerd na te denken. Ikeda begeleidt leraren en weet het zeker: ,,Leraren zijn ongelooflijk onzeker en bang dat ze vragen krijgen die ze niet kunnen beantwoorden. Ze smeken om een leermethode waarin geen vragen worden gesteld en een dikke handleiding die alle verrassingen uitsluit'', vertelt hij hoofdschuddend.

Japan is een starre maatschappij. ,,Steeds als er iets rampzaligs is gebeurd, maken we een nieuwe handleiding. Achteraf. Maar elke ramp is uniek. Het is een fictie dat we aan rampenpreventie doen. Als er zoiets bestaat, doen we aan 'postventie','' zegt professor Ikeda.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden