Wierdenlandschap

Afgegraven wierden zijn opgehoogd met baggerslib. Nu liggen de beenderen weer ondergronds.

Vruchtbare wierdengrond werd in het verleden verkocht om elders arme gronden te verrijken. Meerdere van deze half afgegraven bulten in het landschap worden nu weer opgehoogd, met baggerslib uit het Reitdiep.

In het Museum Wierdenland in Ezinge weten ze er alles van: Hoe onze voorouders laagje voor laagje verhogingen in het landschap bouwden met kwelderzoden, -klei en mest. Zo kwamen er wel zeshonderd wierden met boerderijen in Groningen, van één tot vijf meter hoog en 250 meter breed.

Bij elke vloed bleef er een laagje klei achter in het kweldergebied. Begroeiing volgde en overstromingen werden minder. Daardoor werd dit gebied met vruchtbare grond rond de 6de eeuw voor Christus aantrekkelijk voor bewoning. Dijken namen vanaf het jaar 1000 de bescherming tegen het water over van de wierden. Aanslibbing ging door buiten de dijken. Grootschalige commerciële afgravingen ontstonden in de tweede helft van de 19de eeuw. Een impuls gaf het beleid van de overheid om het bezit van wierden als kapitaal aan te slaan in de vermogensbelasting. De afgravingen stopten na de komst van kunstmest en ontmoedigingsbeleid van de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog. De Friese terpen hebben een vergelijkbare geschiedenis.

Vanuit het museum lopen we naar het kerkje in Ezinge, één van de ingetogen 13de-eeuwse kerkjes die we vandaag zullen zien. De bouwstenen zijn gebakken van lokale klei. Een weids uitzicht, want achter het kerkhof gaat het vijf meter omlaag. Hier lag een eeuw geleden nog een deel van de wierde. Totdat de vruchtbare wierdegrond werd verkocht. Paarden trokken volle kiepkarren over een smalspoor naar het Oldenhoofse kanaal. Per schip ging de wierdengrond naar armere gronden, meestal in Oost-Groningen en Drenthe. Maar ook naar Hollandse geestgronden, zelfs naar de Keukenhof.

Aangesteld als toezichthouder van de afgravingen zag student Ab van Giffen zo’n eeuw geleden hoe schep voor schep belangrijke informatie over het leven van onze voorouders verdween. Als wetenschappelijk onderzoeker doorzocht hij tussen 1930 en 1934 de wierde van Ezinge. Van Giffen ontdekte dat het prehistorisch vlechtwerk van de huizen uit de onderste natte mestlagen van de wierde perfect bewaard was gebleven; vondsten uit 400 voor Christus!

Het Lucaspad brengt ons over de oude weg van Ezinge naar Feerwerd. We wandelen een rondje om de kerk en door het verstilde dorp. De gebouwen, maar ook de mensen lijken in trage tijd te leven.

Dan de weg naar Aduarderzijl. Zijl is Gronings voor uitwateringssluis. In de Tachtigjarige Oorlog stonden Staatse en Spaanse troepen hier meermaals tegenover elkaar. Wie deze strategische plek aan het Reitdiep in handen had beheerste dé waterverbinding van de stad Groningen met zee. Water was ook op een andere manier een thema in dit Reitdalgebied: ze hadden er teveel van. Om overtollig water af te voeren zorgden de middeleeuwse machtige monniken uit Aduard rond 1400 voor de aanleg van het Aduarderdiep.

Veel waterlopen in dit Reitdiepgebied zijn oud. Het Oude Diepje is werkeloos achtergebleven toen het Reitdiep deels werd gekanaliseerd. Het zijn de kronkelige restanten van de vroegere rivier de Hunze.

Langs de weg naar Garnwerd links een verhoging: het laatste restje Antum. Een van de boeren weigerde zijn wierdedeel als meststof af te laten voeren. Vandaar nog die vreemde taartpunt boven het maaiveld. Ezinge, Feerwerd, Antum, Garnwerd, Oostum: alle wierden waar we langslopen zijn deels op de schop gegaan. De begraafplaats van Wierum lag tot voor kort nog op eenzame hoogte. Hier wilde een bewoner niet juist meewerken aan de óphoging van de afgegraven wierde. Een stukje Wierum ligt dus lager. De rest werd recent opgehoogd met baggerslib uit het Van Starkenborghkanaal. Want de steilkanten rondom het kerkhof kalfden steeds verder af. Voor weer en wind zijn zelfs graven niet heilig. De dichter Thomas Möhlmann verbeeldde dit in zijn gedicht ’Knekels rollen’: ,,...in ieder leven valt wat regen, maar vier meter is een absurde afstand tussen je sleutelbeen en je schedel en het enige dat helpt is klei, eigenlijk is klei het enige dat helpt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden