Wiegel kent het Balkenende-effect maar half

Het is een vertrouwd patroon: koud is er een nieuwe CDA-leider aangetreden, of daar maakt zich uit het veelkleurige herfstbos de liberale oude vos Wiegel los om de christen-democratische voorman royaal met de stroopkwast te bewerken. Brinkman, Heerma, De Hoop Scheffer, ze mochten zich zonder uitzondering geborgen weten in de politieke liefde van de heer Wiegel. Afgelopen dinsdag werd JP Balken-ende in de heerlijkheid van de liberale oud-leider opgenomen. Hoewel Wiegel het programma van het CDA nog niet kende, deed hij Balkenende op voorhand vijf kamerzetels cadeau, vergezeld van het aanbod na de verkiezingen met de VVD een coalitie te vormen, als het moest met D66 erbij. Je moet niet drie keer doorgaan met dezelfde coalitie en dit is weer eens wat anders, zo motiveerde Wiegel het aanbod. Eerder op de dag had ook de huidige VVD-leider, Hans Dijkstal, al een opening richting CDA gemaakt. Ook hij kende het program van de christen-democraten nog niet, maar hij ging ervan uit dat er met het CDA, net zoals met PvdA en D66, politieke zaken vielen te doen. GroenLinks sloot hij bij voorbaat uit, de ChristenUnie noemde hij niet.

Het is eigenlijk nogal opmerkelijk dat het CDA a prima vista op zoveel vertrouwen mag rekenen. Nog maar kort geleden werden vertegenwoordigers van Paars niet moe te verklaren dat de partij nog niet rijp was voor regeermacht. Nu rollen ze pluimstrijkend de loper uit. Is dat het Balkenende-effect? In CDA-kring wordt hier en daar nog wel nagemokt over de wijze waarop Marnix van Rij enige weken geleden De Hoop Scheffer ten val bracht, maar overheersend is het gevoel dat de partij met Balkenende over een leider beschikt die eenvoudig doch helder duidelijk weet te maken dat er verschil bestaat tussen het CDA en de anderen. Dat was toch de makke met de vorige leider. De Hoop Scheffer wekte door zijn vlakke leiderschap de indruk deel uit te maken van het paars gekleurde apolitieke klimaat. Hij was onder invloed van (ex-)fractiesecretaris Hans Hillen te veel met de macht bezig en te weinig met de inhoud. Hillen dacht dat als de partij eenmaal weer aan de macht was, alles vanzelf weer goed zou komen. Dat misverstand heeft het CDA op achterstand gezet, niet de door Van Rij geforceerde leiderswisseling.

Balkenende heeft al direct aangegeven dat de volgorde wat hem betreft andersom is. De inhoud voorop, de macht komt dan vanzelf wel. Bij deze lijn passen de onverstoorbaarheid en relativering die hij vanaf het eerste uur als leider aan de dag heeft gelegd. De man is naturel en dat trekt kiezers aan, zei Wiegel, die het kan weten. Het electorale Balkenende-effect moet nog blijken, het interne effect is al voelbaar en merkbaar. Hij heeft de klamme deken die over de partij lag weggetrokken. Daardoor zal de schok van de leiderswisseling snel wegebben. Dat effect zag je ook na de crisis in de VVD aan het begin van de jaren negentig, die Bolkestein voortbracht. Een sterk leiderschap doet wonderen. Balkenende lijkt op Bolkestein op het punt van de onverstoorbaarheid en de intellectuele zeggingskracht. Een collega van me droomde onlangs dat hij in een weidelandschap kampeerde en pannenkoeken at, gemaakt van Balkenende's pannenkoekenmeel. Een leider die zo'n oer-Hollandse associatie oproept, kan voor het CDA niet verkeerd zijn. Wiegel heeft dat al scherp in de gaten.

Zijn pluimstrijkerij heeft uiteraard een politiek doel, het banen van een coalitie met de christen-democraten. Voor Wiegel is dat gesneden koek, sinds hij in 1977 het CDA van Van Agt voor de neus van Den Uyl wegkaapte, maar voor de meesten van zijn partijgenoten zou zoiets helemaal nieuw zijn. De liberalen en christen-democraten, die elkaar zo gemakkelijk vonden in de jaren 1959-1989, hebben al twaalf jaar niet meer in een kabinet samengewerkt. De huidige VVD-top telt slechts een handjevol mensen die het kabinet-Lubbers/De Korte nog hebben meegemaakt en wat zij zich daarvan herinneren stemt allesbehalve vreugdevol. De paarse partijen deelden de afgelopen jaren hun anti-CDA-sentiment, maar bij de liberalen was dat altijd het sterkst voelbaar. Jozias van Aartsen zei in 1997 zelfs dat hij nooit in een kabinet met het CDA zou plaatsnemen.

Daarentegen is er binnen de PvdA een duidelijke verandering op gang gekomen in de kijk op christen-democratische visies. Beter dan tot voor enkele jaren zijn sociaal-democraten in staat die visies op hun merites te beoordelen en over ingesleten vooroordelen heen te stappen. Het PvdA-kamerlid Van Heemst noemde onlangs de opheffing van het winkelverbod op zondag 'een historische vergissing'. Het PvdA-kamerlid Bussemaker werkt samen met ChristenUnie-voorman Van Dijke aan een initiatiefwet die werknemers recht op rust geeft en de tweede man van de fractie, Adri Duivesteijn, pleitte onlangs voor een coalitie met CDA, GroenLinks en Van Dijke's partij. Dat zou in de jaren tachtig, toen Den Uyl de kleine christelijke partijen ademocratisch noemde, ondenkbaar zijn geweest.

Het is lang niet uitgesloten dat het voor Wiegel en Dijkstal lelijk schrikken is als zij over ruim een week het CDA-program onder ogen krijgen. Als dat program de lijnen doortrekt van het vorige uit 1998, dan valt er met de liberalen een grote afstand te overwinnen. De christen-democraten staan sterk afwijzend tegenover algemene lastenverlichting, marktwerking in publieke sectoren als onderwijs, privatisering van algemene nutsbedrijven en de druk op Jan en alleman om betaald werk te doen. Als dat Wiegel en Dijkstal de afgelopen jaren is ontgaan, zal Balkenende hen wel snel uit de droom helpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden