Wiebelen mag niet van Erasmus

Jeugdige tafelgasten wassen in museum Boijmans van Beuningen hun handen voor het eten zoals dat in de tijd van Erasmus gebeurde. (Inge van Mill) Beeld
Jeugdige tafelgasten wassen in museum Boijmans van Beuningen hun handen voor het eten zoals dat in de tijd van Erasmus gebeurde. (Inge van Mill)

Gooi etensresten niet op de vloer. En peuter je tanden niet schoon met je mes. Even gold de etiquette van Erasmus weer in het Boijmans.

„Krijgen we pizza?”, vraagt een meisje. Maar die staat niet op het menu van museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam, waar gisteren twintig kinderen les kregen in de tafelmanieren van Desiderius Erasmus. Die schreef in 1530 namelijk een boekje voor jongens: ’De civilitate morum puerillium libellus’ (Etiquette voor de jeugd). Het Latijnse how to-boekje was een bestseller: tot aan de dood van Erasmus in 1536 werd het dertig keer herdrukt.

„We doen een beetje nep,” zegt conservator Alexandra Gaba-Van Dongen. Op de met wit damast gedekte tafel staan geen kippenpoten of dampende stukken braadvlees, ook geen kannen wijn. Wel ranja en schalen vol spekkies, waarop de kinderen mogen oefenen. Maar eerst moeten ze netjes gaan zitten, twee handen naast hun bord. Wiebelen mag niet van Erasmus: „Als je wiebelt op je stoel, wek je de indruk dat je voortdurend winden laat.”

Er zijn nog meer 16de-eeuwse do’s and don’ts aan tafel. Was je handen, knip je nagels. Gooi botjes en andere etensresten niet op de vloer, maar plaats ze op de rand van je bord. Maak je tanden niet schoon met de punt van je mes, ook niet ’met je nagels zoals honden of katten’, maar gebruik een mastiekhouten tandenstoker. En graai niet met je handen in de potten, want dat is meer iets voor ’wolven’, schrijft Erasmus.

De Rotterdamse kinderen zijn geen wolfjes, al werpen ze wel steelse blikken op de spekkies. Maar gulzigheid is ongepast en nog gevaarlijk ook, leren ze van Erasmus. Want wie onbeheerst aanvalt op heet eten, kan zijn mond branden en slaat zo een zielig figuur: „Je moet eventjes wachten: zo leert een jongen zijn eetlust beheersen.”

Genoeg gewacht, zegt nu de conservator: „Pak je mes en prik daarmee een spekkie uit de schaal.” Smakken mag niet, maar met je rechterhand eten weer wél, want vorken werden in Erasmus’ tijd nog weinig gebruikt. De elfjarige Lisa moet thuis wel netjes met mes én vork eten, vertelt ze: „Maar mijn broertje van zeven eet zijn spaghetti ondertussen toch met zijn handen.”

Tussen de ranja en de spekkies door showt Gaba-Van Dongen, die witte handschoentjes heeft aangetrokken om de originele voorwerpen niet te beschadigen, welk serviesgoed er op de 16de-eeuwse tafel stond. Geen bord maar een telioor, een eetplankje van hout of tin. Soms ghelasen van geïmporteerd glas, maar ook vaak kroezen van tin of hout. Die moesten mensen geregeld met elkaar delen, dus denk erom, schreef Erasmus: „Zet je lippen niet aan je beker voor je ze hebt afgeveegd aan je servet of aan je zakdoek.”

Die laatste etiquette is nieuw voor Michiel (12): „Dat doe ik nooit thuis.” Hij gaat het onthouden voor als hij eens ’een belangrijk etentje’ heeft. De les in civilitas (welgemanierdheid) is intussen voorbij, de kinderen mogen aanvallen op de rozegele zoetigheden. Dat doen ze wel met gewiebel maar verder heel beschaafd. Erasmus was vast tevreden geweest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden