Wie zijn kind niet laat inenten vindt wel ergens zijn gelijk

Om indianenverhalen over vaccinaties te weerleggen laat het RIVM jeugdartsen betere voorlichting geven. Tegenstanders gaan niet zomaar anders denken, waarschuwt hoogleraar Enny Das.

Wie vraagtekens zet bij de vaccinatie tegen kinderziekten, zal zich niet snel laten overtuigen door statistieken. "Beeld is vaak veel krachtiger."

Dat zegt Enny Das, hoogleraar aan de Radbouduniversiteit Nijmegen in onder meer gezondheidscommunicatie. Het debat over de inentingen is de afgelopen tijd weer opgeleefd. Gezondheidsinstituut RIVM, verantwoordelijk voor vaccinaties, trekt twee miljoen euro uit om jeugdartsen betere voorlichting te laten geven.

Er zijn veel indianenverhalen over de prikken, die volgens artsen steeds vaker in de spreekkamer terugkomen. "Betere informatie geven is de taak van het RIVM", zegt Das. "Maar de vraag is, of je iedereen bereikt." Ze denkt dat de kleine groep die principieel gekant is tegen prikken, zich niet snel zal laten overtuigen. "We weten uit onderzoek dat zeker wanneer een standpunt iemands identiteit raakt, men niet snel geneigd is naar argumenten te luisteren die op het tegendeel wijzen. Zo krijg je de paradoxale situatie dat felle tegenstanders van vaccineren de wetenschappelijke manier van redeneren van voorstanders afwijzen, maar tegelijkertijd zoeken naar eenzelfde soort bewijs voor hun eigen standpunt. En dan is er op internet wel een onderzoek te vinden voor dat standpunt."

Het RIVM en artsen moeten deze harde kern van tegenstanders volgens Das wel zoveel mogelijk informatie geven, maar niet in de verwachting dat men massaal anders gaat denken.

"Het meest kansrijk op een gedragsverandering is communicatie gericht op ouders die nog twijfelen", zegt de Nijmeegse hoogleraar. "Het is de rol van het RIVM op een rustige manier alle feiten te brengen. Maar vergeet niet dat een beeld veel meer zegt." Een vaccin dat meisjes beschermt tegen 70 procent van de virussen die voor baarmoederhalskanker zorgen? "Dat is voor veel mensen te abstract", zegt Das. "Een verhaal van iemand die slachtoffer is geworden uit de tijd dat er nog geen vaccins waren, dat blijft beter hangen."

Opvallend genoeg zijn juist in die beeldtaal de vaccin-tegenstanders vaak sterker. "Men geeft het voorbeeld van een jonge vrouw die na het vaccineren ernstige klachten kreeg", zegt Das. "Dat hoeft niets te zeggen over het werkelijke effect, en over al die keren dat het goed ging." Media hebben volgens Das ook een verantwoordelijkheid door deze verhalen niet zonder wederhoor te brengen.

Volgens de laatste cijfers is de vaccinatiegraad tussen 1995 en 2013 heel licht gedaald, bij baby's van een kleine 96 procent naar een kleine 95 procent.

Vaccinatie en de kijkcijfers & leescijfers en wat Hapinezz, Linda en Zorg.nu deden

Of hoogopgeleide ouders inderdaad steeds meer afzien van vaccineren, is niet duidelijk. Maar vaccinatie is wel een media-favoriet. Vorige maand uitte columniste Linda Bijster op de site van het populaire spirituele blad Hapinez twijfels of ze haar jongste kind wel moest laten vaccineren. Het leverde haar een storm van kritiek op en een gastoptreden bij praatprogramma RTL Late Night. Kort daarop liet de site van Linda een moeder aan het woord die zeven jaar geleden een baby verloor kort na een vaccinatie. Het vrouwenblad liet later wel een jeugdarts vertellen dat het verband tussen prik en overlijden niet bewezen was.

De bladen konden wel rekenen op kritiek in het populaire televisieprogramma 'Lubach op zondag', waarin de cabaretier juist alle voordelen van de vaccinatie op een rij zette en de 'hippe twijfel' van jonge moeders hekelde.

Deze week voerde het Avrotros programma Zorg.nu een jonge vrouw op die een tijd geleden na de hpv-prik (tegen baarmoederhalskanker op latere leeftijd) ernstige vermoeidheidsklachten kreeg. Het RIVM publiceerde gisteren op de eigen site een aanvulling op deze 'onjuiste' berichtgeving, waarin onder meer stond dat het verband tussen prik en vermoeidheidsziekte niet is aangetoond.

Kinderen worden autistisch van prikken

Donald Trump en Robert de Niro zijn geen grote vrienden - de acteur dreigde eerder de - toen nog - presidentskandidaat te slaan. Maar over een ding zijn ze het eens: vaccinaties kunnen kinderen autistisch maken. Dat idee leeft vooral in Amerika en is gebaseerd op een studie die de Britse arts Andrew Wakefield in 1998 publiceerde in The Lancet. Dit toptijdschrift moest de conclusie - de prik tegen onder andere mazelen zorgt voor autisme - terugtrekken toen bleek dat Wakefield het onderzoek had gemanipuleerd.

Chronisch moe van HPV geworden

In andere landen is het geconstateerd, en ook in Nederland: als serieuze bijwerking van het hpv-virus tegen baarmoederhalskanker rapporteren meisjes ernstige vermoeidheidsproblemen. Bijwerkingencentrum Lareb kreeg in een paar jaar ruim 250 meldingen. Bij sommige van deze meisjes gaat het om langdurige, chronische vermoeidheid. Het gaat wel om klachten die ook bij andere tienermeisjes kunnen optreden. Het verband met de prikken is niet bewezen, maar dat er geen verband is evenmin. Het RIVM zoekt dit nader uit.

Door betere hygiene word je ook niet ziek

Hygiëne, betere zorg en verbeterde voedingspatronen hebben allemaal enorm bijgedragen aan minder overlijden door allerlei ziektes. Dat is een onmiskenbare waarheid, maar wel een halve. Want de introductie van de vaccins zorgde ervoor dat het aantal sterfgevallen nog verder omlaag ging. En ook al overlijdt men niet aan een ziekte als difterie of rode hond, vooral jonge kinderen kunnen er wel ernstig ziek door raken. Tegenstanders zeggen vaak 'ik had het vroeger ook en ik leef nog'. Dat is op zich juist.

Alleen door het feit dat de overgrote meerderheid van de jonge kinderen is gevaccineerd, is de kans op een epidemie veel kleiner. Voor heel Nederland is het daarom niet erg dat een kleine groep zich niet laat inenten. Lokaal kan het wel voor problemen zorgen - neem een kinderdagverblijf waar veel niet-gevaccineerden zitten. Maar ook daar zal het groepseffect nog lang werken.

Veel van die ziektes zijn niet dodelijk

Polio, dat klinkt dodelijk. Maar kinkhoest of mazelen? Die hoeven lang niet altijd dodelijk te zijn. En baarmoederhalskanker komt ook nog eens weinig voor - waarom dan vaccineren? De inentingen zijn het slachtoffer van hun eigen succes, zeggen artsen herhaaldelijk. Toen een paar jaar geleden een kleine mazelenepidemie veel zieken en zelfs een dode opleverde, steeg de steun voor vaccinaties direct. Ook voor kinkhoest en de bof geldt: veel kinderen zullen er niet aan overlijden, maar een - klein - aantal wel.

Er zit gif in die vaccins

Op internet wereldwijd wordt vaak gezegd dat er giftige 'chemische' stoffen in de vaccins zitten, zoals kwik of formaldehyde. Voor kwik bijvoorbeeld is dat onjuist. Ook gaat ten onrechte nog wel eens het verhaal rond dat er 'rattengif' met de prikken meekomt. Formaldehyde, een inderdaad giftige stof die ook kanker kan veroorzaken, zit wel in het middel dat wordt ingespoten. Maar de concentratie is beduidend lager dan de gevaarlijke grens. Omgekeerd gaat het natuurlijk ook niet om stoffen die helemaal niks doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden