Wie zichzelf religieus noemt is al snel een curiositeit, een holbewoner of fanaticus

In de tijd dat hij theologie studeerde, waande Hans Schilderman zich een van de laatsten der Mohikanen. En dat vond-ie wel mooi: 'Het secularisatiedenken werd als een fait accompli aanvaard; het besef tot een restcategorie van de mensheid te behoren vervulde mij met een vreemd soort eschatologische trots', schrijft Schilderman, inmiddels hoogleraar religie en zorg in Nijmegen, in Handelingen, tijdschrift voor praktische theologie en religiewetenschap. 'Inmiddels heb ik de tol betaald voor deze hoogmoed.'

Want, schetst Schilderman onder verwijzing naar diverse onderzoeken, religie verdwijnt helemaal niet uit de samenleving. Goed, het veelvuldig besproken onderzoek 'God in Nederland' tekent dat het met de kerken verder bergafwaarts gaat, dat er steeds minder mensen in God geloven, en dat minder mensen zich gelovig of spiritueel noemen. Maar is daarmee religie verdwenen? In ieder geval verliest het zijn betekenis.

De termen religie en geloof, mijden we graag, zegt Schilderman. "We spreken liever over de kernwaarden in onze cultuur, over zingeving en desnoods spiritualiteit, of over het gevaar van radicalisme. Jezelf gelovig of religieus noemen is daarentegen niet zonder risico en je bent al snel een curiositeit, holbewoner of fanaticus." Zo verdwijnt religie uit het cultureel bewustzijn.

Is het erg dat gedeelde levensovertuigingen hun maatschappelijke relevantie verliezen? Op het eerste gezicht niet, zegt Schilderman: "Het betekenisverlies van religie dat de samenleving gedurende de afgelopen decennia kenmerkte, heeft schijnbaar weinig ingrijpende consequenties gehad. De teloorgang van religieus traditiegoed heeft het culturele bewustzijn niet ondergraven en de ontkerkelijking en ontzuiling hebben niet tot grote institutionele problemen geleid. Nu de samenleving zich in publieke zin manifesteert als een seculiere samenleving die het zonder levensbeschouwelijke overtuiging kan stellen, lijkt het afscheid van religie zich inderdaad probleemloos te voltrekken."

Toch is Schilderman bezorgd. Hij wijst op twee verschijnselen "die de culturele leegte aanduiden en die beide uitzonderlijk riskant zijn: populisme en fundamentalisme. [...] Terwijl populisme de leegte van verloren overtuigingen vult met morele angst voor de waarden en normen van anderen, kenmerkt fundamentalisme zich door morele overmoed in de claim dat zij voor de ontstane leegte het verplichte alternatief biedt."

In lijn met Schilderman betoogt religiewetenschapper Ernst van den Hemel in De Groene Amsterdammer dat kennis van religie veel breder moet worden verspreid. "84 procent van de wereldbevolking is religieus, over vijftig jaar is dat 87 procent. In dat licht is het bizar om kennis van religie te verwaarlozen. Dat is soms tegen het zere been van veel mensen die juist dachten dat ze van religie af waren."

Van den Hemel hekelt het in zijn ogen 'statische beeld' dat van dat religieuze verleden wordt opgeroepen. "Religie wordt daarmee een verwijzing naar Leitkultur. Dat is een versimpeling. De befaamde politiek wetenschapper Mark Lilla zegt: het christendom biedt een instabiele identificatie. Hij omschrijft het in 'The Stillborn God' als een labiele, veranderlijke denkwijze. Dat vind ik interessant: hoe geven mensen steeds opnieuw vorm aan spiritualiteit in een maatschappij die verandert? Dat levert telkens nieuwe constellaties op."

De resultaten van 'God in Nederland' ten spijt: volgens Van den Hemel is de tijd waarin we dachten dat God een privéaangelegenheid was geworden alweer voorbij. "We zitten in een postseculier tijdperk, waarin godsdienst zich opnieuw krachtig manifesteert in de samenleving."

Neem The Passion. Komende donderdag - Witte Donderdag - kijken we er met z'n allen naar. Over nieuwe constellaties en krachtige manifestaties van godsdienst gesproken.

"Buiten de muren van de kerk gaat het passieverhaal ongedachte verbindingen aan", schrijft onderzoeker Mirella Klomp van de Protestantse Theologische Universiteit in ELKkwartaal, de uitgave van de Evangelisch-Lutherse synode.

En daar moet je wat mee, ook als je die Passion maar een verwerpelijk initiatief vindt, betoogt Sjaak van den Berg in De Waarheidsvriend, het weekblad van de Gereformeerde Bond. 'De naam van Jezus wordt genoemd, het kruis komt primetime op tv. Meer dan 3,5 miljoen mensen kijken ernaar. [...] Vrijwel nooit krijg je zo op een presenteerblaadje een gelegenheid om uit te leggen wie Jezus is en wat Hij voor jou heeft gedaan. [...] The Passion maakt de tongen los over Jezus. Dan kunnen wij toch niet zwijgen?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden