Wie zet de blaadjes rechtop?

© Hanneke van Dijk

In de herfst vallen de blaadjes, keurig geregistreerd door Weeronline. Handig voor Prorail en plantsoenendiensten. Voor de tuin maakt het niet veel uit. Zou iemand kijken of de bladeren vandaag op de schaal van 10 vallen, gisteren op 4 en morgen op 0? Bladeren bedekken de tuin en vallen op het terras.

Bladeren die gevallen zijn liggen meestal, maar dan ineens zie je er een paar rechtop staan. Staan hoezo? Opgerold staan ze stevig vast in de aarde. Wie doet dit? En waarom?

Het lijkt of kinderen met blaadjes en stokjes gespeeld hebben en ze vastgeprikt hebben tussen de stenen en de planten. Maar het is nu niet bepaald buitenspeelweer. De rechtopstaande blaadjes en takjes zijn ook geen eenmalige actie, maar verschijnen van begin herfst tot begin winter. Het lijkt net of er iets onder de grond aan de blaadjes trekt.

Dat klopt, de regenwormen zijn aan het werk. Regenwormen zuigen zich vast aan een blaadje of takje en trekken het in hun gangen. Ze kunnen de blaadjes niet opeten want ze hebben geen tanden. Eerst gaan micro-organismen zoals bacteriën aan het werk. Zij zorgen dat de opperhuid van de bladeren aangetast wordt zodat de regenworm hierna de sappen op kan zuigen. In de darm van de regenworm gebeurt vervolgens iets heel bijzonders, wat geen ander dier kan. De regenworm is in staat om het organische materiaal dat voorbewerkt is door micro-organismen samen met de aarde die ze ook eten, om te zetten in humus. De wormenhoopjes, de uitwerpselen, zijn kant en klare meststoffen voor de plant. Als er geen regenwormen waren zou de plant heel wat minder voedsel ter beschikking hebben.

Het lijkt zo eenvoudig: al het organische materiaal van dode dieren en planten dat op de bodem terechtkomt, verteert en komt weer ten goede aan de planten. Maar zo simpel is het niet. Organisch materiaal is opgebouwd uit ingewikkelde verbindingen die niet door plantenwortels opgenomen kunnen worden. Deze materialen moeten verteren en dat verteren gaat alleen maar met hulp van allerlei levende organismen zoals schimmels, bacteriën en regenwormen. Zouden deze hulptroepen niet bestaan dan zouden we binnen de kortste keren onder de afgevallen bladeren verdwijnen, zouden de planten geen voedingsstoffen meer krijgen en was er geen sprake van een kringloop.

Maar het verwerken van afgevallen plantendelen tot humus is niet de enige nuttige taak van regenwormen. Zij eten zich door de grond en maken al etend gangen waardoor er meer zuurstof in de grond kan komen en de structuur verbeterd wordt. Gewassen die geteeld worden op grond waarin regenwormen zich thuis voelen geven een grotere opbrengst. Regenwormen zijn actief in het voorjaar en de herfst. In de winter en de zomer stoppen ze met opnemen van voedsel en trekken ze zich dieper in de aarde terug.

Charles Darwin schreef al in 1881: 'Slechts weinig andere dieren hebben een zo grote betekenis gehad voor de geschiedenis van de aarde als deze georganiseerde wezens'.

Het lijkt alsof er maar één soort regenworm bestaat, maar er zijn er veel meer, wereldwijd meer dan 2000 en in West-Europa circa 20 soorten. De meest voorkomende is de gewone regenworm, Lumbricus terrestris. Deze regenworm komt 's nachts aan de oppervlakte op zoek naar blaadjes. De lange verticale gangen die deze regenworm graaft worden bekleed met stukjes blad. Als je tijdens het werk in de tuin een regenworm tegenkomt is het meestal deze. De Lumbrucus rubellus trekt geen bladeren in de grond, maar leeft dicht aan de oppervlakte, eet strooisel en graaft horizontale gangen. In de composthoop komt de compostworm voor, Eisenia foetida.

Regenwormen zijn van groot belang en worden wel aangeduid als ecosystem engineers. Zij zijn essentieel voor de bodemvruchtbaarheid en structuur van de grond. Bovendien vormen ze waardevol voedsel voor vogels en zoogdieren.

We realiseren ons misschien wel te weinig hoe belangrijk het bodemleven is. Vaak gaan we wat slordig om met de grond waarvan we toch indirect afhankelijk zijn. In vruchtbare grond leven voldoende en gezonde organismen, vinden plantenwortels het juiste voedsel en zorgen vervolgens bomen en andere planten voor onmisbare zuurstof. Als je een tuin aanlegt bij een nieuwbouwhuis is de tuingrond vaak aangestampt en zit er niet veel leven in. Geen regenworm komt er in voor. Bepaald geen goed begin voor een tuin. Geen probleem volgens de firma Greenguard. Zij verkopen pakketten met verschillende soorten regenwormen. Die kunnen worden uitgestrooid op de grond, waarna ze zichzelf de bodem ingraven en aan het werk gaan.

Voetbalvelden en golfbanen waar de waterafvoer te wensen overlaat? Regenwormen zijn de oplossing. Verschillende soorten regenwormen worden voor verschillende doeleinden toegepast. Voor een golfbaan bijvoorbeeld worden regenwormen gebruikt die geen wormenhoopjes aan de oppervlakte afzetten.

De ondergrondse hoveniers die ons helpen met spitten en mesten en zich alleen verraden door een rechtopstaand blaadje of takje verdienen meer waardering en begrip. Niet alles verteert zomaar vanzelf, daar wordt hard aan gewerkt. De eenvoudige regenworm, zonder ogen, oren, tanden en poten, gevoelig voor licht en uitdroging, vervult een bewonderingswaardige taak ondergronds en is een van de nuttigste dieren die we kennen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden