Wie wordt nog wijs uit de kakofonie van alle migratievoorstellen?

Beeld AFP

Donderdag praten de EU-regeringsleiders weer over migratie, en opnieuw onder hoogspanning. Aan ideeën geen gebrek – het zijn er bijna te veel.

De huidige vertrouwenscrisis in de EU over het toekomstige asiel- en migratiebeleid stelt het Europese ­samenwerkingsproject ­opnieuw zwaar op de proef. De Europese top van donderdag geldt als een sleutelmoment, al zijn de verwachtingen laag gespannen. De meningsverschillen tussen onder meer Italië enerzijds en Duitsland en Frankrijk anderzijds, en tussen de zogeheten Visegrad-landen (Hongarije, Polen, Slowakije en Tsjechië) en de rest van de EU, zijn zo hoog opgelopen dat die niet op één avond gladgestreken zullen worden.

Het woord ‘crisis’ wordt weer te pas en te onpas van stal gehaald. Maar wanneer precies zou je in dit (tot nu toe puur politieke) conflict kunnen spreken van een echte crisis? Wat zouden doorsnee EU-burgers, die weinig boodschap zullen hebben aan de verbale moddergevechten tussen politici in diverse hoofdsteden, kunnen gaan merken van een escalatie?

Los van een mogelijke terugkeer van de vluchtelingendrama’s zoals we die rond 2015 hebben gezien, voorspellen pessimisten het volgende worstcase­scenario: het einde van de Schengen-zone zoals wij die kennen.

Dat ziet er zo uit: EU-landen die elkaar voor geen cent meer vertrouwen en zich niets aantrekken van EU-regelgeving, voeren hun eigen grenscontroles in. Gevolg: lange rijen wachtende vrachtwagens en auto’s met vakantiegangers. ‘Paspoort alstublieft, mogen wij even in uw kofferbak kijken?’ Het zijn beelden die je je bijna alleen in zwart-wit kan voorstellen. De economische schade zou enorm zijn.

Hoe heeft het zo ver kunnen komen, dat dergelijke nachtmerriescenario’s in beeld komen? Klik of swipe hieronder door de tijdlijn van het vluchtelingendebat van de afgelopen drie jaar.

Europa dácht alles lang geleden al goed geregeld te hebben, met onder meer de Dublin-verordening. Voortvloeiend uit de Dublin-conventie van 1990, en voor het laatst aangepast in 2003, bepaalt die verordening dat elke asielaanvraag in de aangesloten landen (alle EU-landen plus Noorwegen en IJsland) moet worden behandeld in het land waar de asielzoeker de eerste voet aan de grond zet. De regel geeft doorreislanden het recht om de asielzoeker terug te sturen naar dat eerste aankomstland.

De afspraak was al een tijdje omstreden, omdat die lastig te rijmen was met de Schengen-zone, waarin iedereen zonder paspoortcontrole van het ene naar het andere land kan reizen. De nekslag voor ‘Dublin’ volgde tijdens de migratiecrisis van 2015, toen de meeste migranten per boot in Griekenland of Italië arriveerden. 

De druk op die ‘frontlijnstaten’ is nog steeds onevenredig veel groter dan op de landen in het noorden. In 2015 waren de aantallen zo groot dat de aankomstlanden het doorreizen niet konden (en/of wilden) tegenhouden. Met haar ‘Wir schaffen das’ tekent de Duitse bondskanselier Angela Merkel in de zomer van 2015 in feite Dublins doodvonnis.

Sindsdien probeert de Europese Commissie samen met de lidstaten en het Europees Parlement de Dublin-regels te hervormen. Kernidee is dat de lasten eerlijker verdeeld moeten worden over alle EU-lidstaten, om zo de aankomstlanden tegemoet te komen. Maar het overleg sleept al ruim twee jaar. Vooral de laatste weken geven enkele landen te kennen dat ze niet langer willen wachten op een Europese oplossing, maar dat ze op eigen houtje maatregelen willen nemen. Zelfs Merkel zegt dat regionale oplossingen realistischer zijn dan pan-Europese. De voorstellen buitelen zo snel over elkaar heen, dat velen door de bomen het bos niet meer zien.

Dit zijn de ideeën, proefballonnetjes en serieuze voorstellen zoals ze nu op tafel liggen, het ene levensvatbaarder dan het andere.

1. Dublin-hervorming

In mei 2016 doet Brussel een voorstel over de hervorming van ‘Dublin’. Daarin worden de tijdelijke herverdelingsquota uit 2015, die toen al tot veel geruzie hadden geleid, permanent. Dat wil zeggen dat de tabellen met de per EU-land op te nemen asielzoekers klaarliggen voor onmiddellijke toepassing in tijden van crisis. Landen die niet meewerken, zouden een boete van een kwart miljoen euro per geweigerde asielzoeker moeten betalen.

Niet geheel onverwachts is voor dit voorstel nog steeds geen meerderheid gevonden. Vooral de Visegrad-landen weigeren elke vorm van verplichting vanuit Brussel.

2. Het Bulgaarse compromis

Om de impasse te doorbreken, zet ‘EU-president’ Donald Tusk de lidstaten in het najaar van 2017 voor het blok. Ze zullen op hun top van eind juni 2018 een knoop moeten doorhakken over hervorming van ‘Dublin’. Een keiharde deadline. Er moet iets gebeuren. In een poging het dossier vlot te trekken, werkt Bulgarije (EU-voorzitter in het eerste halfjaar van 2018) keihard aan een compromis. Daarin is nog steeds plaats voor de asielzoekersquota, maar in veel mildere vorm. Landen kunnen hun quota ‘afkopen’ door op andere wijze een steentje bij te dragen, in de vorm van materiële bijstand, of inderdaad gewoon geld: 30.000 euro in plaats van de eerder voorgestelde 250.000 euro per niet-opgenomen asielzoeker. Mochten de hoeveelheden binnenkomende migranten weer 2015-achtige proporties gaan aannemen, dan gaat de vrijblijvendheid er wel een beetje af. Dan is het alle hens aan dek. Maar het Bulgaarse compromis sneuvelt jammerlijk, begin deze maand, tijdens ministersoverleg in Luxemburg. De Visegrad-landen blijven zich verzetten tegen bemoeienis met hun binnenlandse demografische beleid, terwijl de frontlijnstaten het voorstel juist te soft vinden.

Het begin van de huidige vertrouwenscrisis is een feit. Een migratiecrisis is het niet – de aantallen migranten naar de EU blijven dalen – maar er is wel het machteloze besef dat de EU totaal geen idee heeft hoe ze moet omgaan met eventuele toekomstige calamiteiten.

3. Deens-Oostenrijks plan

Kort na het stranden van het Bulgaarse compromis begint een voorstellenbombardement, geopend door Denemarken en Oostenrijk. Als het niet met z’n allen lukt, dan maar ieder voor zich, lijken sommige lidstaten te denken. Kopenhagen en Wenen zeggen te overwegen afgewezen asielzoekers direct over te brengen naar een gesloten centrum buiten de EU, het liefst op een ‘niet bijzonder aantrekkelijke’ plek, aldus de Deense premier Rasmussen. Specifieke landen noemt hij niet, maar al snel doen de namen van Albanië en Kosovo de ronde. De toon is gezet. Nederland is ook gevraagd om zich aan te sluiten bij dit initiatief, maar zegt nee. Den Haag blijft inzetten op een gezamenlijke EU-aanpak.

4. Plan-Tusk

Een concept-slotverklaring die ruim een week vóór een Europese top uitlekt: dat is meestal verdacht. Raadsvoorzitter Donald Tusk heeft er alle belang bij dat zijn voorstel over ‘regionale ontschepingsplatforms’ breed bediscussieerd wordt.

Kern van dit idee is dat migranten op zee worden onderschept en naar centra buiten de EU worden gebracht. Daar wordt bekeken of ze ‘echte’ vluchtelingen zijn (hoe je dat ook wilt definiëren) of economische migranten. Alleen de eerste groep heeft recht op asiel in de EU, de anderen worden teruggestuurd naar waar ze vandaan komen.

Net als in het Deens-Oostenrijkse plannetje worden ook in dit voorstel geen landen genoemd, maar in de wandelgangen weer wel: Tunesië, Egypte en opnieuw Albanië. Navraag bij die landen leert dat hun niets is gevraagd, en als dat wel zo zou zijn geweest, dat ze er weinig trek in hebben. Er klinkt kritiek op de hautaine houding van de EU.

In Nederland claimt VVD-Kamerlid Azmani het auteursrecht van het ‘plan-Tusk’, want hij zou drie jaar geleden al een dergelijk voorstel hebben gedaan, onder hoongelach destijds. Volgens de voorstanders neemt deze aanpak de prikkel weg bij vooral economische migranten om de zee op te gaan, omdat ze op voorhand weten dat ze niet in de EU zullen belanden.

5. Plan Macron-Sánchez

Bij het bezoek, afgelopen zaterdag, van de nieuwe Spaanse premier Sánchez aan de Franse president Macron komen ze met een variant op het plan-Tusk: gesloten asielcentra, niet buiten, maar binnen de EU. Premier Rutte is niet onder de indruk, zegt hij de dag erna rond de informele mini-top over migratie. “Dat idee lijkt erg op de hotspots van een paar jaar geleden.” Die hotspots in vooral Italië en Griekenland zouden de registratie en beoordeling van asielzoekers efficiënter en sneller moeten maken. Die belofte is nooit goed waargemaakt.

6. Tienpuntenplan Conte

Alsof er zondag al niet genoeg voorstellen op tafel liggen bij de minitop, komt de nieuwe Italiaanse premier Conte daar met zijn tienpuntenplan. Dat zou de aanzet moeten vormen voor ‘een geheel nieuw paradigma om de migratiekwesties op te lossen’, zo zegt Conte, alsof hij nu degene is met het ei van Columbus.

Veel elementen uit het plan komen echter bekend voor. Hoofddoel is het zoveel mogelijk tegenhouden van ­irreguliere migranten. De opvang- en registratiecentra buiten de EU, het plan-Tusk dus, staan er ook in. Verder wil de nieuwe Italiaanse regering, die al zeker twee migrantenboten uit de havens heeft geweerd, een definitief einde maken aan de Dublin-verplichting dat het land van aankomst voor alles verantwoordelijk is. Rome stelt verder voor om EU-landen die weigeren solidair te zijn (lees: de Visegrad-landen) financieel te straffen – evenmin een nieuw idee.

Ook dit document – dat naar verluidt inderdaad uit de pen is gevloeid van Conte zelf en niet uit die van de assertieve Lega-leider en minister van binnenlandse zaken Salvini - kan Rutte niet overtuigen. “Acht van die tien punten doen we al.”

Op naar de top

Ziedaar de laatste, kakofonische stand van zaken. Het valt niet uit te sluiten dat er aan de vooravond van de top in Brussel nog ergens een proefballonnetje wordt opgelaten.

Vooralsnog lijkt het plan-Tusk de meeste kans op een serieuze discussie te maken, maar dan zal er wel een plooitje of twee moeten worden gladgestreken met het Noord-Afrikaanse of Balkan-land dat eventueel bereid is eraan mee te werken. Hoe de besluiten ook uitvallen: de snelheid waarmee tot voor kort politiek extravagante ideeën opeens mainstream zijn geworden, is opmerkelijk.

De Oostenrijkse migratie-expert Gerald Knaus, directeur van de invloedrijke denktank European Stability Initiative, denkt er het zijne van. Knaus geldt als geestelijk vader van de EU-Turkije-overeenkomst uit 2016.

“Het is hoog tijd dat we enkele illusies van de hand doen”, zei hij vorige week in een interview met het Vlaamse weekblad Knack. “Er wordt altijd gezegd dat er geen spreidingsplan komt, omdat de Visegrad-landen dat niet willen. Onzin! De echte reden is dat het vrijwel onmogelijk is om mensen te verplaatsen als ze dat zelf niet willen.”

Lees ook: Populisten bepalen de grenzen in Europa

Als je luistert naar de Europese politici op dit moment, lijkt het alsof het continent dreigt te worden overlopen. Alsof duizenden kansloze migranten de zuidelijke kusten op zwemmen, alsof er sprake is van een 'tsunami' van vluchtelingen. Het beeld van een boot met zeshonderd vluchtelingen die door de Middellandse Zee dwaalt, helpt daar net zo veel aan mee als de uitspraken van politici over de crisis waar Europa op dit moment in verkeert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden